4 Şubat, dünyaca ünlü Azerbaycanlı bilim insanı, bulanık kümeler teorisinin ve bulanık mantığın kurucusu, Kaliforniya Üniversitesi profesörü Lütfi Zade'nin doğum günüdür.
1921 yılında Bakü’de doğan Lütfi Rahim oğlu Alesgerzade, ilköğrenimini 16 numaralı ortaokulda almıştır. 1932 yılında Alesgerzadeler ailesi İran’a göç etmiştir. Ortaöğrenimini burada tamamlayan Lütfi Zade, Tahran Üniversitesi Elektrik Mühendisliği Fakültesi’ne kabul edilmiştir.
Büyük bilim insanının ABD hayatı ise 1944 yılından başlamıştır. Tahran Üniversitesi'ni büyük başarıyla tamamladıktan sonra Amerika Birleşik Devletleri'ne gitmiştir. Lütfi Zade 1944 yılından 1959 yılına kadar Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde ve Columbia Üniversitesi'nde yüksek lisans, doktora bilimsel derecelerini almıştır. 1959 yılından itibaren Berkeley Üniversitesi'nde çalışmış, 1963 yılından itibaren ise elektrik mühendisliği ve bilgisayar bilimleri bölümüne başkanlık etmiştir. O, aynı yükseköğretim kurumunda ömür boyu profesör ve "Soft Computing" Enstitüsü'nün direktörü olarak faaliyet göstermiştir.
Azerbaycanlı bilim insanına dünyada şöhret kazandıran ve üretimde geniş uygulama alanı bulan, aynı zamanda dünya biliminde devrim sayılan bulanık mantık ("Fuzzy Logic") teorisi olmuştur. Bu teori, matematiğin temeli olan ikili küme kavramına yeni bir ifade vermiştir: bulanık küme. Bilimde bulanık ölçünün dahil edilmesi doğada ve toplumda cereyan eden süreçlerin belirsizliğini daha uygun şekilde dikkate almayı mümkün kılmıştır. Japonya'nın "Mitsubishi", "Toshiba", "Sony", "Canon", "Sanyo", "Nissan", "Honda" ve diğer nüfuzlu şirketleri bulanık mantık teknolojisinden foto ve video kameralar, çamaşır makineleri ve vakum kimyasal temizleyicilerin üretiminde, otomobillerin, trenlerin, sanayi süreçlerinin yönetiminde geniş olarak kullanmaktadırlar.
Bilim insanı, ayrıca "İzlenim teorisi", "Sistemler teorisi", "Sözcükle çalışan bilgisayar teorisi", "Optimal süzgeçler teorisi" gibi dünya biliminin gelişiminde, onun yeni temeller üzerinde kurulmasında önemli rol oynayan bilimsel keşiflerin yazarıdır. Onun hakkında "Çağdaş bilimin devleri", "Dünya dahiler olmadan yaşayamaz" kitapları yazılmış, "Uzak ve yakın Lütfi Zadeh" belgesel filmi çekilmiş, Lütfi Zade Mirası ve Yapay Zeka Derneği, Lütfi Zade adına Uluslararası Çağdaş Bilimler Akademisi kurulmuştur.
Alimin meşhur durum uzayı, dinamik sistemlerin kontrol edilebilirlik ve gözlemlenebilirlik teorileri, modern kontrol biliminin temelini oluşturur. ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA), bu teoriler temelinde kontrol sistemlerini araştırmakta, tasarlamakta ve uygulamaktadır.
Lütfi Zade’nin zengin bilimsel faaliyetleri Azerbaycan devleti tarafından da her zaman yüksek takdirle değerlendirilmiştir. Şubat 2011’de Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in ilgili kararnamesine göre, dünya çapında tanınan bilim insanı, teknolojilerin gelişimine yaptığı katkılar ve kültürlerarası diyaloğun kurulmasındaki hizmetleri nedeniyle “Dostluk” Nişanı ile ödüllendirilmiştir. 21 Ocak 2021’de ise Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, “Seçkin bilim insanı Lütfi Zade’nin 100. doğum yılının kutlanması hakkında” bir kararname imzalamıştır.
Dünya çapında tanınan bilim insanı, son olarak Kasım 2008’de “BakuTel” Uluslararası Telekomünikasyon ve Bilgi Teknolojileri Fuarı ve Konferansı’na katılmak üzere Bakü’ye gelmiştir. Lütfi Zade, Azerbaycan Milli İlimler Akademisi (AMEA) Başkanlık Divanı’nda düzenlenen etkinliğe katılmış ve bilime yaptığı hizmetlerden dolayı kendisine AMEA’nın fahri diploması takdim edilmiştir.
AMEA Başkanlık Divanı’nın 20 Nisan 2016 tarihinde gerçekleştirilen toplantısında, büyük bilim insanı “Azerbaycan Cumhuriyeti Nizami Gencevi Altın Madalyası”na layık görülmüştür. Ayrıca 1989 yılında, bulanık mantık teorisinin sanayideki başarıları nedeniyle Japonya’nın bilim insanlarına verilen en yüksek ödülü olan “Honda” Ödülü ile onurlandırılmıştır.
Lütfi Zade, Berkeley Üniversitesi’nin ömür boyu profesörlüğüne seçilen tek kişi olmuştur. NASA ve NATO’nun önde gelen uzmanlarından biri olarak görev yapmıştır. Aynı zamanda yaşadığı Berkeley şehrinde kendi adını taşıyan “Zadeh-ZIFT Enformasyon Teknolojileri Enstitüsü”nün başkanlığını yürütmüştür. Lütfi Zade, Alman bilim insanı Max Planck’tan sonra, hayattayken hem kendi adını hem de teorisinin adını taşıyan bir bilim merkezinin kurulduğu dünyadaki ikinci bilim insanıdır.
Birçok yabancı ülke akademisinin üyesi olan Lütfi Zade, çok sayıda saygın cemiyet ve vakfın ödüllerine layık görülmüş, madalyalarla onurlandırılmıştır. Onlarca yabancı devlet ve sivil toplum kuruluşu tarafından fahri doktora unvanı verilmiştir. Dünya çapında tanınan bilim insanı ayrıca ABD Ulusal Mühendislik Akademisi’nin üyesi ve fahri akademisyeni seçilmiştir.
Aynı zamanda AMEA Enformasyon Teknolojileri Enstitüsü’nün “Bilgi Toplumu Sorunları” ve “Bilgi Teknolojileri Sorunları” dergilerinin fahri baş editörü olmuştur.
Lütfi Zade, 6 Eylül 2017 tarihinde ABD’nin Kaliforniya eyaletinde 96 yaşında hayatını kaybetmiştir.
Bilim insanının naaşı, vasiyetine uygun olarak Azerbaycan’a getirilmiş ve Fahri Hıyaban’da defnedilmiştir.
