"Pensiya yaşı" teqi üzrə xəbərlər
Pensiya yaşı Azərbaycanda, xüsusilə sosial və iqtisadi islahatlar kontekstində ən çox müzakirə olunan mövzulardan biridir. Son illərdə pensiya yaşına dair qanunvericilikdəki dəyişikliklər geniş ictimai rezonans doğurub, bu da demoqrafik dəyişikliklər və pensiya sisteminin maliyyə dayanıqlığı ilə bağlı çağırışları əks etdirir.
Tarix və cari vəziyyət
Azərbaycanda pensiya yaşı 2006-cı il tarixli “Əmək pensiyaları haqqında” Qanunla tənzimlənir və bu qanun dəfələrlə yenidən işlənib. 2025-ci ilə olan məlumata görə, standart pensiya yaşı kişilər və qadınlar üçün 63 yaşdır. Bu, 2017-ci ildən başlayan tədricən artımın nəticəsidir. Əvvəllər qadınlar 60 yaşda, kişilər isə 63 yaşda pensiyaya çıxırdılar. 2016-cı ildə qəbul edilən islahat qadınlar üçün pensiya yaşının 2021-ci ilə qədər 63-ə, daha sonra isə hər iki cins üçün 2027-ci ilə qədər 65-ə çatdırılmasını nəzərdə tuturdu. Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) məlumatlarına görə, bu qərar əhalinin qocalması və ömür uzunluğunun artması şəraitində pensiya sisteminin dayanıqlığını təmin etmək məqsədi daşıyır.
BMT-nin məlumatlarına görə, Azərbaycanda orta ömür uzunluğu təxminən 73 ildir (2023-cü il), bu da pensiya yaşının artırılmasını həssas məsələyə çevirir. Qafqaz Xəbər Mərkəzinə görə, bir çox vətəndaş pensiya yaşının artırılması səbəbindən pensiyaya çata bilməyəcəklərindən və ya pensiyanı qısa müddət alacaqlarından narahatdır.
İslahatlar və onların səbəbləri
Azərbaycanda pensiya yaşının artırılması bir neçə amillə bağlıdır:
- Demoqrafik çağırışlar: Yaşlı əhalinin sayının artması və doğuş səviyyəsinin azalması pensiya fonduna təzyiq yaradır. DSMF-nin məlumatlarına görə, 2024-cü ildə təxminən 1,3 milyon vətəndaş pensiya alıb, onların 60%-i yaşa görə əmək pensiyasıdır.
- İqtisadi dayanıqlıq: Sosial ödənişlərə xərclərin artması büdcənin optimallaşdırılmasını tələb edir. Pensiya yaşının artırılması fonda yükü azaltmağa və vəsaitləri digər sosial proqramlara yönəltməyə imkan verir.
- Beynəlxalq standartlar: Azərbaycan pensiya yaşının artıq 65–67 olduğu Avropa İttifaqı ölkələri kimi dövlətlərin təcrübəsinə istiqamətlənir.
2023-cü ildə minimum pensiya 280 manata, orta pensiya isə 447 manata qaldırılıb ki, bu da Report-un məlumatlarına görə, islahatların təsirlərini yumşaltmaq üçün görülən tədbirlərin bir hissəsidir. Lakin müstəqil iqtisadçıların tənqidlərinə görə, pensiyaların artımı inflyasiya və kommunal xidmətlərin qiymət artımı ilə ayaqlaşmır.
İctimai reaksiya
İslahatlar birmənalı olmayan reaksiyalara səbəb olub. Əhalinin bir hissəsi iqtisadi dayanıqlılıq üçün bu dəyişiklikləri zəruri hesab edir. Lakin xüsusilə kənd yerlərində yaşayan vətəndaşlar narazılıq ifadə edirlər. X platformasındakı yazılar göstərir ki, pensiya yaşının 65-ə qaldırılması bir çox vətəndaşın aşağı ömür uzunluğu səbəbindən pensiyaya çata bilməyəcəyi ilə bağlı narahatlıq yaradır.
2025-ci ildə həmkarlar ittifaqları və ictimai təşkilatlar islahatların yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edərək, müəllimlər və həkimlər kimi çətin şəraitdə çalışan peşələr üçün çevik pensiya yaşının tətbiqini təklif ediblər. Hökumət hələlik belə dəyişiklikləri elan etməyib, lakin müzakirələr davam edir.
Beynəlxalq kontekst
Azərbaycan pensiya yaşının artırılmasında tək deyil. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının məlumatlarına görə, Gürcüstan və Türkiyə kimi qonşu ölkələr də pensiya sistemlərini yenidən nəzərdən keçirirlər. Türkiyədə qadınlar üçün pensiya yaşı 60-a çatıb, Gürcüstanda isə 65-ə qaldırılması müzakirə olunur. Lakin Azərbaycanda islahatlar yaşlı əhalinin yoxsulluq səviyyəsinin yüksək olması (BMT-yə görə pensiyaçıların təxminən 10%-i yoxsulluq həddində yaşayır) kimi sosial faktorlarla mürəkkəbləşir.
Nəticə
Azərbaycanda pensiya yaşı sosial siyasətin əsas mövzularından biridir. Pensiya sisteminin dayanıqlığını təmin etmək məqsədi daşıyan islahatlar həm dəstək, həm də tənqid alır. Onların təsirlərini yumşaltmaq üçün pensiyaların artırılması, səhiyyənin yaxşılaşdırılması və yaşlı vətəndaşlara dəstək kimi əlavə tədbirlərə ehtiyac var. 2025-ci ildə Azərbaycan iqtisadi reallıqlar və sosial gözləntilər arasında tarazlıq axtarışını davam etdirir ki, vətəndaşlarına layiqli qocalıq təmin etsin.
