Zəngəzur dəhlizi: mahiyyəti, statusu və perspektivləri
Zəngəzur dəhlizi — Azərbaycanın əsas hissəsini Ermənistanın Sünik vilayəti (buradan da ikinci adı — Sünik və ya Meğri dəhlizi) ərazisindən keçməklə Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirməyə yönəlmiş nəqliyyat-logistika layihəsidir. Marşrut Ermənistanın cənub ucqarından, İran sərhədi boyunca keçir və işə salındıqdan sonra Xəzər regionunu Türkiyə və Avropa ilə əlaqələndirən daha geniş Orta Dəhlizin bir hissəsinə çevriləcək.
İdeyanın tarixi
Sünik üzərindən keçid əlaqəsi ideyası hələ sovet dövrü kommunikasiyalarına gedib çıxır, lakin siyasi layihə kimi o, 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra formalaşdı. Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin 2020-ci il noyabrın 9-da imzaladıqları üçtərəfli bəyanatda regionda nəqliyyat əlaqələrinin bərpası ilə bağlı bənd var idi ki, Bakı sonradan bunu "Zəngəzur dəhlizi" üçün əsas kimi şərh etdi. Yerevan uzun müddət marşrutun eksterritorial statusuna qarşı çıxaraq, Ermənistan suverenliyinin və yurisdiksiyasının qorunmasını nəzərdə tutan alternativ konsepsiya — "Sülh Yolayrıcı"nı təklif edirdi.
Dönüş nöqtəsi: Vaşinqtondakı sammit
2025-ci il avqustun 8-də ABŞ prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə Ağ Evdə Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə sammit keçirildi. Görüşün nəticələrinə əsasən tərəflər dəhlizin parametrlərini yeni ad altında — TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity, "Trampın Beynəlxalq Sülh və Rifah Yolu") altında təsbit edən bəyannaməni imzaladılar. Rəsmi olaraq marşrut Ermənistanın yurisdiksiyasında qalır, lakin infrastrukturun idarəçiliyi 99 il müddətinə birgə erməni-amerikan müəssisəsinə verilir.
2026-cı il yanvarın 13-də Yerevan və Vaşinqton TRIPP-in həyata keçirilməsi üzrə çərçivə proqramı barədə birgə bəyanat dərc edərək, tərəflərin suverenlik, ərazi bütövlüyü və qarşılıqlı fayda prinsiplərini təsdiqlədilər.
Texniki parametrlər və mövcud status
Ermənistan ərazisindən keçən hissənin uzunluğu təxminən 42 kilometr qiymətləndirilir. Layihə yalnız avtomagistral və dəmir yolunun deyil, həm də enerji və rəqəmsal infrastrukturun tikintisini nəzərdə tutur. Rəsmi şəxslərin bəyanatlarına görə, texniki-iqtisadi əsaslandırma 2026-cı ilin sonuna qədər tamamlanmalıdır, TRIPP Company birgə şirkətinin Ermənistanda qeydiyyatı isə tikinti işlərinin başlaması üçün zəruri şərtdir — bunun 2026–2027-ci illərdə baş verməsi gözlənilir. Layihəyə türkdilli dövlətlərin səhmdar kimi cəlb edilməsi imkanı da müzakirə olunur.
Tərəflərin mövqeləri və risklər
Bakı dəhlizi Naxçıvan və Türkiyə ilə əlaqənin strateji elementi hesab edir və onun tezliklə həyata keçirilməsində israrlıdır. Yerevan suveren nəzarətin saxlanmasını vurğulayır və iqtisadi şaxələndirmə, investisiya axını gözləyir. Bununla belə, İran və Rusiya layihəyə ehtiyatla yanaşmaqda davam edir, regionda xarici təsirin güclənməsindən narahatdırlar — Tehran paralel olaraq öz ərazisindən keçən alternativ Araz dəhlizini inkişaf etdirir.
Region üçün əhəmiyyəti
Əgər layihə elan olunmuş müddətlərdə həyata keçirilərsə, Zəngəzur dəhlizi Cənubi Qafqazın logistika xəritəsini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə, Türkiyə, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya arasında nəqliyyat çiynini qısalda və Orta Dəhlizin Rusiya üzərindən keçən şimal marşrutlarına alternativ kimi mövqeyini gücləndirə bilər.
