İranın elm, tədqiqat və texnologiya naziri Hüseyn Simayi-Sərraf bir videomüraciətində Azərbaycanda hicablı qızları İran universitetlərinə dəvət edib. O, həmin qızların İranda təhsili üçün şərait yaratmağa hazır olduğunu bildirib.
Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi isə bu açıqlamanı tamamilə yersiz adlandırıb və Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə cəhdi olduğunu bildirib. Qurum, heç kimə ölkəmizin daxili işlərinə, o cümlədən təhsil siyasətinə müdaxilə etməyə icazə verilmədiyini və bu kimi cəhdlərin qarşısı qətiyyətlə alınacağını diqqətə çatdırıb.
Təbii ki, İslam Respublikasının nənəyə çevrilən bu kimi qeyri-konstruktiv addımları qəbuledilməzdir. Çünki bu məsələ Azərbaycanın daxili işidir, xarici dövlət rəsmilərinin siyasi təzyiq və ya müdaxilə vasitəsinə çevrilə bilməz. Üstəlik, İran bu məsələdən danışmağa haqqı çatan sonuncu ölkə belə deyil. Çünki İran çoxmillətli ölkədir və əhalinin yarıdan çoxu azərbaycanlılardan ibarətdir. Bununla belə, azərbaycanlıların ana dilində tamhüquqlu məktəb və universitet təhsili əldə etmək imkanları uzun illərdir müzakirə mövzusudur. İranda yaşayan təxminən 40 milyon azərbaycanlının elementar ana dilində təhsil hüququ tapdalanırsa, Tehran hansı haqla başqa bir ölkəyə "dərs" keçir? İranda bu gün azərbaycanlılar üçün ana dilində məktəb və ya universitet yoxdur, milyonlarla soydaşımızın doğma dildə təhsil almaq hüququ tanınmır. Dəfələrlə İranda "Türk dilində mədrəsə, olmalıdır hər kəsə" şüarı səsləndirilənlər ya həbs, ya da edam edilib.
Hətta 2022-ci ilin 25 noyabrında Prezident İlham Əliyev ADA Universitetində keçirilən "Orta Dəhliz boyunca: geosiyasət, təhlükəsizlik və iqtisadiyyat" mövzusunda beynəlxalq konfransda çıxışında bildirmişdi ki, İranda tədrisin erməni dilində aparıldığı məktəblər var, ancaq Azərbaycan dilində tədrisin olduğu məktəb yoxdur:
"Bu necə ola bilər? Əgər kimsə deyir ki, bu, daxili işlərə müdaxilədir, biz bunu tamamilə rədd edirik. Azərbaycanın xarici siyasəti gün kimi aydındır - biz heç bir dövlətin daxili işinə qarışmamışıq və qarışmırıq. Biz İran məktəblərində Azərbaycan dilində tədris məsələsini ona görə qaldırırıq ki, əks təqdirdə, ana dilində danışan İran azərbaycanlıları dilin ədəbi komponentini itirirlər və Azərbaycan dili sadəcə məişət səviyyəsində qalır".
Bununla yanaşı, İran İslam Respublikası Konstitusiyasının 15-ci maddəsi etnik azlıqların öz ana dillərində təhsil almasını və mətbuat qurmasını qanuni olaraq tanısa da, bu maddənin icrası da sistemli şəkildə bloklanır. Yəni öz konstitusiyasına hörmət qoymayan İran hakimiyyəti özünün qanunvericiliyində nəzərdə tutulan imkanların reallaşdırılması istiqamətində daha ardıcıl addımlar atmalıdır, nəinki başqa ölkənin daxili işinə qarışıb gülünc vəziyyətə düşmək. Buna görə də İran rəsmisinin Azərbaycandakı təhsil qaydaları ilə bağlı çərənləməsi haqlı olaraq belə bir sual doğurur: öz ölkəsində milyonlarla insanın ana dilində təhsil imkanları boğulduğu halda, Tehran hansı əsasla başqa dövlətin təhsil siyasətinə "dərs" verməyə çalışır?
Məsələnin digər tərəfi İran İslam Respublikasında məcburi hicab tələbi ilə bağlıdır. Qadınların geyim seçiminə dövlət müdaxiləsi və bu qaydalara əməl etməyənlərə qeyri-insani münasibət heç kimə sirr deyil. Hətta 2022-ci ildə İranın əxlaq polisi tərəfindən hicab qaydalarını pozduğu iddia edilərək öldürülən Məhsa Əmin faciəsi İranda yüz minlərlə insanın ayağa qalxması ilə nəticələnmiş və hökumət etirazçıların tələblərini qismən qəbul etmək məcburiyyətində qalmışdı. Belə olan təqdirdə, İran nazirinin təhsil hüququndan danışması absurd görünür. Çünki Tehran təhsil hüququnu və qadınların təhsil imkanlarını müdafiə etdiyini bildirirsə, həmin prinsipləri öz ölkəsində də ardıcıl şəkildə tətbiq etməlidir.
Nəticə etibarı ilə Azərbaycanla İranı coğrafiya, tarix, iqtisadi əlaqələr və regionun təhlükəsizliyi ilə bağlı ortaq məsələlər birləşdirirsə də, bu münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətin qorunması daha vacib və qarşılıqlı maraqlara uyğundur. Bunun üçün isə siyasi manipulyasiyadan uzaq, qarşılıqlı etimada əsaslanan yanaşma tələb olunur. Bu baxımdan İran üçün ən doğru yanaşma başqa ölkənin daxili məsələlərinə müdaxilədən çəkinmək, öz ərazisində yaşayan azərbaycanlıların ana dilində təhsil imkanları ilə bağlı problemi həll etmək və konstitusiyasında nəzərdə tutulan hüquqların real təminatı istiqamətində addımlar atmaqdır.
