Rusiya ilə Ermənistan arasında son bir neçə ildə yaranan konflikt daha da dərinləşir. Noyabrın 11-də Moskvanın təşəbbüsü ilə Ermənistanın Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında (KTMT) üzvlüyü dondurulub. Əslində iki dövlət arasında KTMT ilə bağlı mübahisə 2021-ci ildən davam edir. Bu dövr ərzində Ermənistan təşkilat üzvlərindən daha cəld tərpənərək, alyansdakı fəaliyyətini faktiki olaraq sıfırlayıb. Moskva İrəvanın belə qərarından narazı olduğunu əvvəlki illərdə dəfələrlə bəyan etsə də, ona qarşı təşkilat çərçivəsində əməli addımlar atmayıb. Maraqlı olan isə Moskvanın 5 il gözlədikdən sonra niyə məhz indi hərəkətə keçməsidir.
Son qərar Ermənistanın üzvlüyünü dondursa da, onun təşkilatdakı mövcudluğunu sonlandırmayıb. Yəni İrəvana xəbərdarlıq edən Kreml onun alyansa geri dönməsi üçün ümid yeri də qoyur. Bu da Moskvanın sözügedən ölkə ilə bütün körpülərini yandırmaq istəmədiyini göstərir. Faktiki olaraq Ermənistanla mövcud olan problemin nəzarət altında saxlanılan böhran kimi idarə olunmasına cəhd edilir.
Lakin Putin belə cəhdlə həm də Kremlin imicini qorumağa çalışır. KTMT-dən ayrılacaq ölkə üçün alternativ Qərb və yaxud hansısa yerli regional alyanslar ola bilər ki, bu da Moskvanın postsovet məkanında daha bir təsir dairəsini itirməsi, onun inteqrasiya layihələrinin uğursuzluğa düçar olması görüntüsü yarada bilər. Digər tərəfdən, "Ermənistan keysi" gələcəkdə digər kiçik üzvlər üçün də presedent formalaşdırar. Mərkəzi Asiyada Qərb və Çinlə yaşanan geosiyasi rəqabət fonunda belə praktika Moskva üçün təhlükəlidir.
102-ci bazanın taleyi
Daha təhlükəli məqam isə KTMT qarşısındakı öhdəliklərindən məhrum edilən İrəvanın daha müstəqil oyunçuya çevriləcəyi ehtimalıdır. Moskvadan sonra yaranan boşluq NATO, yaxud hər hansı başqa güclə əməkdaşlıq, hətta onların bazaları hesabına doldurula bilər. Bu da Paşinyana Rusiya ilə Ermənistan arasında digər hərbi müqavilələri, o cümlədən 102-ci bazanın Ermənistandakı mövcudluğunu nəzərdən keçirmək imkanı yaradacaq. Moskva ilə İrəvan arasında hələ Dmitri Medvedyevin prezidentliyi dönəmində bağlanmış son müqaviləyə görə, bu baza azı 2036-cı ilə qədər Gümrüdə qalmalıdır. Lakin Azərbaycanla imzalanacaq sülh müqaviləsi, eləcə də Türkiyə ilə açılacaq sərhədlər bazanın Ermənistandakı mövcudluğuna dair siyasi səbəbi yox edəcək ki, bundan da Paşinyanın istifadə etməyəcəyi inandırıcı deyil. Görünür, Rusiyada son qərar qəbul edilərkən bu məqam da nəzərə alınıb.
Son qərar fonunda yaranan vəziyyət Paşinyan üçün fürsətlərlə bərabər risklər də yaradır. KTMT-nin qərarı ərəfəsində baş nazirin administrasiyasından verilən açıqlamalar göstərir ki, İrəvanda KTMT-dən ayrılma prosesini hələlik sürətləndirmək niyyətində deyillər. Ən azından, İrəvan özü bu prosesin açıq təşəbbüskarı olmaq istəmir. Əks təqdirdə, atılacaq radikal addımlar Rusiyaya həm Paşinyanın "Qərbin maşası" olduğu ilə bağlı güclü narrativ yaratmasına imkan verə, həm də onun komandasını ölkə daxilində iqtisadi baxımdan çox çətin vəziyyətə sala bilər. Bu da Paşinyan üçün xüsusilə indiki dönəmdə sərfəli deyil. Görünür, Qərblə sürətlə artan əlaqələr belə hələlik İrəvanda onu Rusiyadan qoruya biləcək zəmanət kimi diqqətə alınmır.
İrəvanda itən rıçaqlar
Diqqətçəkən məqam Moskva ilə İrəvan arasında gərginliyin Ermənistanın konstitusiyasını dəyişdirmək cəhdləri fonunda yaşanmasıdır. İrəvanda Paşinyan, Mirzoyan və Simonyanın son iki həftədə ard-arda verdikləri bəyanatlar, eləcə də əhali ilə dialoqda seçilən ritorika hazırkı administrasiyanın konstitusiya dəyişikliyində qətiyyətli olduğunu deməyə imkan verir. Yəni İrəvan yeni ana qanunla təkcə öz administrasiyasının mövqelərini gücləndirməyə çalışmır, həm Bakını razı salmağa, həm TRIPP-in icrasını sürətləndirərək özünə alternativlər yaratmağa, həm Türkiyə ilə əlaqələrini inkişaf etdirməyə, həm də Avropa Birliyində Ermənistanla bağlı şübhələrin aradan qaldırılmasına cəhd edir. Bütün bunlar Moskvanın Ermənistan, xüsusilə Cənubi Qafqazla bağlı maraqlarına ziddir. Məsələ ondadır ki, Ermənistanın Bakı və Ankara ilə potensial regional əməkdaşlığı təkcə Rusiyanın onlara qarşı rıçağını sıradan çıxarmayacaq, eləcə də Moskvanı regional məsələlərdə onlardan daha çox asılı vəziyyətə salacaq.
Üstəlik, konstitusiya dəyişikliyi təşəbbüsü Moskvanın Ermənistandakı siyasi təsir vasitələrinin əhəmiyyətli dərəcədə sıradan çıxarılması ilə müşahidə edilir. Paşinyan administrasiyası Rusiyanın Ermənistanda ona qarşı istifadə edə biləcəyi beş böyük siyasi qüvvəni öz nəzarəti altına ala bilib. Məsələn, eks-prezident Serj Sarqsyan, multimilyoner Qaqik Sarukyan və yaxınları barədə cinayət işləri var, Robert Koçaryan, Samvel Karapetyan, Andranik Tevanyan və əsas tərəfdarları isə həbsdədirlər. Bu da Moskvanın işini çətinləşdirir. Məhz KTMT qərarı ərəfəsində Ermənistanda yuxarıda adıçəkilən qrupların hakimiyyətə qarşı koalisiyasının yaradılmasını bu baxımdan təsadüf hesab etmək olmaz. İndi Kreml üçün riskli olan bir-birinə zidd mövqedə dayanan həmin qruplar arasındakı uzlaşmanın növbəti mərhələdə pozulacağı və bunun Ermənistanın siyasi mühitindəki vəziyyətə təsir edəcəyidir.
Avropa üçün yeni masa
Hər bir halda Ermənistan dolayısı yolla TRIPP ətrafında yaşananlar Cənubi Qafqazı Moskva üçün kritik nöqtəyə çevirməyə başlayır. Əbu-Dabidə Rusiya-Ukrayna-ABŞ görüşü fonunda yayılan iddialar da bu ehtimalları təsdiqləyir. Moskva Kiyevlə razılıq üçün bir neçə tələb irəli sürür ki, bunlardan da ən vacibi NATO-nun 1997-ci il sərhədlərinə geri qayıdaraq postsovet ölkələri ilə əməkdaşlığını bitirməsidir. Üstəlik, Rusiya Cənubi Qafqaza da təsir edəcək Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən qurulmasında maraqlıdır. Bu isə ona Qərblə əyləşə biləcəyi masada yeni sövdələşmələrə getməsi və qütb kimi tanınması üçün vacibdir.
Moskvanın tələblərinin böyüklüyünü də məhz bu çərçivədə anlamaq daha doğru olardı. Yəni böyük tələblərlə masaya gedəcək Kreml üçün vacib olan özünün müəyyənləşdirdiyi minimuma nail olmasıdır. Putin üçün minimum NATO-nun keçmiş SSRİ ölkələri ilə əlaqələrini dayandırmasını zəmanət altına almasıdır. Bu da təkcə Ermənistan üçün yox, o cümlədən NATO ilə çox yaxşı əlaqələri olan Azərbaycan üçün təhdid anlamına gələ bilər.
2000-ci ilin əvvəlindən "çoxqütblü dünya" tezisini təbliğ edən Moskvanın Qərbdən ala biləcəyi zəmanətlərdən sonra təsirini yenidən keçmiş sovet ölkələrində, o cümlədən Cənubi Qafqazda gücləndirməyə çalışacağını güman etmək olar. Obama dönəmində ABŞ-nin Rusiya ilə "yenilənmə" siyasətini nəzərə alsaq, belə bir prosesin yenidən başvermə ehtimalı istisna edilməməlidir. Buna görə də həm Ukrayna danışıqları, həm İran müharibəsi, həm də Ermənistanla bağlı Moskvanın atdığı addımlar fonunda TRIPP-in gerçəkləşdirilməsinin sürətləndirilməsi Bakı və İrəvan üçün həyati əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır.
KTMT-nin son qərarı da göstərir ki, Moskvanın Ermənistanı geri qazanmaq ümidləri hələ ölməyib. Bu da 2027-ci ildə Ermənistandakı siyasi proseslərin çox isti keçəcəyini və Rusiyanın Paşinyanın planlarını pozmaq üçün cəhdlər edəcəyini deməyə imkan verir. Bir sözlə, Moskva Cənubi Qafqazdan səssizcə getməyə hazırlaşmır.
Oğuz Azad
