Azərbaycan nefti: tarixi, hasilatı və dünya bazarındakı rolu

Azərbaycan haqlı olaraq dünya neft hasilatının beşiklərindən biri sayılır. Bakı ətrafındakı neft yataqlarının sənaye üsulu ilə işlənməsi hələ XIX əsrdə başlamış, XX əsrin əvvəllərinə qədər bu region dünya neft hasilatının əhəmiyyətli hissəsini təmin edirdi. Məhz burada 1846-cı ildə dünyada ilk istismar quyularından biri qazılmış, Bakı mədənləri onilliklər boyu dünya neft sənayesinin inkişafını müəyyən etmişdir. Bu gün də neft-qaz sektoru ölkə iqtisadiyyatının əsasını təşkil edir, dövlət büdcəsinin və ixrac gəlirlərinin mühüm hissəsini formalaşdırır.

Xəzərin əsas yataqları

Azərbaycanın müasir neft hasilatının əsasını Xəzər dənizinin şelfindəki yataqlar təşkil edir, bunların ən böyüyü Azəri-Çıraq-Günəşli (AÇG) blokudur. Bu yataqların işlənməsi Britaniyanın BP şirkətinin başçılıq etdiyi beynəlxalq konsorsium tərəfindən həyata keçirilir; BP tarixən ölkənin neft-qaz sahəsində əsas xarici tərəfdaşı kimi çıxış edir. Şelfdə hasil edilən Azeri Light markalı yüngül neft aşağı kükürd tərkibi sayəsində dünya bazarında yüksək qiymətləndirilir.

SOCAR — sahənin dövlət operatoru

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) 1992-ci ildə ölkənin neft sənayesinin istehsalat strukturlarının vahid holdinqdə birləşdirilməsi nəticəsində yaradılmışdır. Şirkət hasilatı, emalı, nəqli və karbohidrogenlərin ixracını nəzarətdə saxlayır, həmçinin Gürcüstan və Türkiyədən Ukrayna və Mərkəzi Asiya dövlətlərinə qədər xarici layihələr həyata keçirir. SOCAR mütəmadi olaraq əməliyyat göstəricilərini dərc edir: 2026-cı ilin ikinci rübündə şirkətin özü və ya əsas səhmdar qismində istismar etdiyi yataqlarda 1,7 milyon ton neft hasil edilib, ölkə üzrə xam neft hasilatı isə bu dövrdə 6,6 milyon tondan çox olub. Rüb ərzində xarici bazarlara 3,3 milyon tondan çox neft ixrac edilib.

Son illərdə hasilatın dinamikası

2010-cu illərin ortalarındakı ən yüksək göstəricilərdən sonra Azərbaycanda neft hasilatı yetkin yataqların təbii tükənməsi səbəbindən tədricən azalır. 2025-ci ilin yekunlarına görə qaz kondensatı ilə birlikdə neft hasilatı təxminən 27,7 milyon ton olub ki, bu da 2024-cü il səviyyəsindən 4,7% azdır. 2026-cı ilin ilk dörd ayında təxminən 8,8 milyon ton xam neft hasil edilib — keçən ilin eyni dövrünə nisbətən 3,4% az. Eyni zamanda hakimiyyət 2026-cı ilin yekunlarına görə ümumi neft hasilatının təxminən 27,6 milyon ton olacağını proqnozlaşdırır. Paralel olaraq qaz sektorunun əhəmiyyəti artır: ölkədə təbii qaz hasilatı müsbət dinamika göstərir, Azərbaycan isə TANAP-TAP kəməri vasitəsilə Avropaya və Türkiyəyə mavi yanacaq tədarükünü artırır.

İxrac marşrutları

Azərbaycan neftinin dünya bazarlarına daşınmasında əsas rolu Bakı — Tbilisi — Ceyhan (BTC) boru kəməri oynayır ki, bu da Xəzər yataqlarını Türkiyənin Aralıq dənizi sahilləri ilə birləşdirir. BTC-dən əlavə, Gürcüstan və Qara dəniz üzərindən tədarüklər də daxil olmaqla digər marşrutlardan istifadə olunur. İxrac istiqamətlərinin diversifikasiyası Azərbaycana son illərdə qlobal enerji axınlarındakı dəyişikliklər fonunda Avropa bazarında sabit enerji təchizatçısı mövqeyini saxlamağa imkan verir.

Ölkə iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyəti

Neft-qaz gəlirləri ənənəvi olaraq karbohidrogen satışından əldə edilən vəsaitlərin toplanması və səmərəli istifadəsi üçün yaradılmış Dövlət Neft Fondu (ARDNF) vasitəsilə Azərbaycanın valyuta daxilolmalarının və büdcəsinin mühüm hissəsini formalaşdırır. Bununla belə, ölkə rəhbərliyi iqtisadiyyatın diversifikasiyası və neft-qaz sektorundan asılılığın azaldılması kursunu ardıcıl şəkildə bəyan edir, turizmi, kənd təsərrüfatını və bərpa olunan enerjini inkişaf etdirir. Buna baxmayaraq, yaxın perspektivdə neft və qaz Azərbaycanın iqtisadi potensialının və dünya enerji xəritəsindəki rolunun ən mühüm tərkib hissəsi olaraq qalacaq.