Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunda yerləşən İstisu bulağı təkcə ölkənin deyil, həm də dünyanın ən dəyərli təbii sərvətlərindən biridir. Bu mineral su mənbəyi özünəməxsus kimyəvi tərkibi, fiziki xüsusiyyətləri və müalicəvi əhəmiyyəti ilə məşhurdur. Kəlbəcər rayonunun qərb hissəsində, silsilə dağ yamaclarında yerləşən İstisu, tarixən sağlamlıq və istirahət mərkəzi kimi tanınmışdır. 2020-ci ildə işğaldan azad edildikdən sonra bu ərazidə aparılan bərpa işləri və infrastruktur layihələri ilə İstisu bulağının əvvəlki şöhrəti yenidən canlandırılır.
Tarixi və Mənşəyi
İstisu mineral bulaqlarının tarixi çox qədim dövrlərə dayanır. Rəsmi məlumatlara görə, bu bulaqlar 1138-ci ildə güclü zəlzələ nəticəsində yer qabığının qabarması və çatlaması ilə əmələ gəlmişdir. Orta əsrlərdə Qafqaz Albaniyası hökmdarlarının "kral hamamları" kimi istifadə etdiyi İstisu, sonralar Sovet dövründə ümumittifaq əhəmiyyətli kurort mərkəzinə çevrilmişdir. 1928-ci ildə bulağın ətrafında "İstisu" sanatoriyası inşa edilmiş və bu, Kəlbəcəri mineral ehtiyatları ilə dünyada tanıdan əsas amillərdən biri olmuşdur.
1993-cü ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilən Kəlbəcər rayonu 27 il ərzində ciddi ziyan görmüş, sanatoriya və digər infrastruktur tamamilə dağıdılmışdır. Lakin 2020-ci il noyabrın 25-də, İkinci Qarabağ Müharibəsindən sonra bağlanmış üçtərəfli bəyanətə əsasən, Kəlbəcər Azərbaycana qaytarılmış və bərpa prosesi başlanmışdır.
Kimyəvi Tərkibi və Müalicəvi Xüsusiyyətləri
İstisu bulağının suyu özünəməxsus kimyəvi tərkibi ilə diqqət çəkir. Laboratoriya analizlərinə görə, 1 litr suda mineral maddələrin miqdarı 6,7 qrama çatır. Suyun tərkibində litium, brom, yod, mərgümüş, fosfor, sink, mis, nikel, maqnezium, dəmir və digər kimyəvi elementlər mövcuddur. Suyun temperaturu 58,8 °C-yə qədər yüksəlir, bəzi bulaqlarda isə 75 °C-yə çatır. Bu xüsusiyyətləri ilə İstisu suyu hipertermal, karbon qazlı, hidrokarbonatlı-xloridli-sulfatlı-natriumlu kateqoriyasına aiddir.
Müalicəvi baxımdan İstisu suyu mədə-bağırsaq xəstəlikləri, maddələr mübadiləsi pozğunluqları, sinir sistemi, hərəkət orqanları, ginekoloji və uroloji problemlərin müalicəsində effektivdir. Suyun içilməsi və vanna kimi istifadəsi xronik qəbizlik, qaraciyər, öd kisəsi və qastrit kimi xəstəliklərin aradan qaldırılmasında mühüm rol oynayır. Qeyd edilir ki, İstisu suyu Çexiyanın məşhur Karlovı Varı bulaqlarının suyuna bənzəyir, bəzi xüsusiyyətlərinə görə isə ondan üstündür.
Təbii Ehtiyatlar və Potensial
Rəsmi statistikaya əsasən, İstisu mənbələrindən hər il 3 milyard 963 milyon litr su çıxır. Bununla belə, sovet dövründə sudoldurma sexləri bu həcmin yalnız 22 milyon litrindən istifadə edirdi, qalan hissəsi isə çaylara axıb gedirdi. Hazırda bu potensialın tam istifadəsi üçün müasir texnologiyalarla yeni zavodların tikintisi planlaşdırılır. 2022-ci il iyunun 26-da Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən “İstisu” mineral su zavodunun təməli qoyulmuşdur. Bu zavodun istehsal etdiyi suyun həm daxili bazarda istehlakı, həm də ixracı nəzərdə tutulur.
İstisu bulaqları hazırda 12 aktiv bulaqdan ibarətdir. Bulaqlardan biri 8 metr hündürlüyə qədər fəvvarə vurur ki, bu da təbii gözəlliyi ilə yanaşı, turistlərin diqqətini cəlb edən unikal mənzərə yaradır. Azərbaycanda mineral su ehtiyatlarının 33%-i Kəlbəcər və Laçın rayonlarında yerləşir, gündəlik istismar ehtiyatı isə 7393 kubmetr təşkil edir. Bu ehtiyatların 58%-i Kəlbəcərin payına düşür.
Müasir İnkişaf və Gələcək Planlar
İstisu bulağının yerləşdiyi ərazi 2020-ci ildən sonra sürətli bərpa və yenidənqurma prosesinə cəlb olunub. İşğal dövründə tamamilə yararsız vəziyyətə düşən “İstisu” sanatoriyasının müasir standartlara uyğun yenidən qurulması istiqamətində işlər aparılır. 2022-ci ildə sanatoriyanın təməlqoyma mərasimi keçirilmişdir ki, bu da Kəlbəcərin turizm potensialının artırılmasına xidmət edəcək. Prezident İlham Əliyevin dediyi kimi, “İstisu sanatoriyası və İstisu suyu bu bölgənin rəmzi, Kəlbəcərin təbii sərvətidir”. Yeni mehmanxana və müalicə mərkəzinin inşası ilə əraziyə həm yerli, həm də xarici turistlərin axını gözlənilir.
Bundan əlavə, Kəlbəcərə giriş-çıxışı asanlaşdırmaq üçün Murov dağının altından 12 kilometrlik tunelin tikintisi də daxil olmaqla, infrastruktur layihələri həyata keçirilir. Bu layihələr İstisu bulağının iqtisadi və sosial əhəmiyyətini daha da artıracaq.
Nəticə
İstisu bulağı Kəlbəcər rayonunun təbii incisidir. Onun müalicəvi xüsusiyyətləri, zəngin mineral tərkibi və tarixi əhəmiyyəti bu ərazini Azərbaycanın ən qiymətli kurort zonalarından birinə çevirir. İşğaldan azad edildikdən sonra başlayan bərpa işləri və investisiyalar sayəsində İstisu öz keçmiş şöhrətini geri qazanmaqla yanaşı, müasir dövrdə də dünya miqyasında tanınmağa hazırlaşır. Bu bulaq təkcə sağlamlıq mənbəyi deyil, həm də Azərbaycanın təbii gözəlliklərinin və iqtisadi potensialının simvoludur.
