Laçın rayonu: tarix, təbiət və dirçəliş

Laçın rayonu Azərbaycan Respublikasının cənub-qərbində yerləşən ən mənzərəli və tarixi əhəmiyyətə malik regionlardan biridir. Rayonun inzibati mərkəzi Laçın şəhəridir. Bu gün həmin ərazi işğaldan sonrakı onilliklərdən sonra genişmiqyaslı dirçəliş dövrünü yaşayır və təkcə ölkə sakinlərinin deyil, tədqiqatçıların, jurnalistlərin və turistlərin də diqqətini cəlb edir.

Coğrafiyası və təbiəti

Laçın rayonu təxminən 1835 km² ərazini əhatə edir və şimalda Kəlbəcər, şərqdə Xocalı, Şuşa və Xocavənd, cənubda Qubadlı rayonları, qərbdə isə Ermənistan Respublikası ilə həmsərhəddir. Ərazinin relyefi əsasən dağlıqdır: şərqdə Qarabağ silsiləsi, şimalda Mıxtökən silsiləsi, cənub-şərqdə isə Ermənistan yaylasının şimal-şərq hissəsini təşkil edən Qarabağ yaylası yerləşir. Dağ massivlərinin, meşələrin və çayların bu cür vəhdəti regionu Azərbaycanın ən mənzərəli guşələrindən birinə çevirir və ekoturizmin, dağ istirahətinin inkişafı üçün böyük potensiala malikdir.

Tarixi arayış

Rayon 1930-cu ildə Laçın şəhəri inzibati mərkəz olmaqla yaradılmışdır. Əsrlər boyu bu ərazi Qarabağ regionunun müxtəlif tarixi qurumlarının tərkibinə daxil olmuş və əsasən azərbaycanlılar tərəfindən məskunlaşdırılmışdır. Rayonda çoxsaylı tarix və mədəniyyət abidələri – alban monastırları, qədim körpülər, qalalar və bulaqlar qorunub saxlanılmışdır ki, bu da həmin torpaqların çoxəsrlik mədəni irsindən xəbər verir. 1974-cü ildə rayonda, 1924-cü ildə ənənəvi Azərbaycan memarlıq üslubunda inşa edilmiş binada tarix-diyarşünaslıq muzeyi açılmışdır.

İşğal dövrü və Laçın dəhlizi

1992-ci ilin may ayının ortalarından 2020-ci ilin 1 dekabrına qədər rayonun ərazisi tanınmayan "Dağlıq Qarabağ Respublikası"nın nəzarəti altında olmuşdur. Rayonun ərazisindən Dağlıq Qarabağı Ermənistanla birləşdirən, "Laçın dəhlizi" adlanan yol keçirdi. Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya rəhbərlərinin 2020-ci il noyabrın 10-da imzaladığı hərbi əməliyyatların dayandırılması barədə bəyanatdan sonra Laçın rayonu Azərbaycan Respublikasının yurisdiksiyasına qaytarıldı. Bununla belə, dəhlizin özü 2022-ci ilin avqust ayına qədər Rusiyanın sülhməramlı kontingentinin müvəqqəti nəzarəti altında qalmışdır.

Bərpa işləri və "Böyük Qayıdış" proqramı

Ərazi azad edildikdən sonra Azərbaycan azad olunmuş torpaqların bərpası üzrə "Böyük Qayıdış" adlanan genişmiqyaslı proqrama başlamışdır. Bu proqram çərçivəsində təxminən yüz yaşayış məntəqəsinin bərpası və vaxtilə doğma yerlərini məcburi tərk etmiş 140 min nəfərin köçürülməsi nəzərdə tutulur. Laçın şəhərində və ətraf kəndlərdə yaşayış massivlərinin, sosial infrastrukturun, yolların və kommunikasiyaların tikintisi aparılır. Əvvəllər ölkənin müxtəlif bölgələrindəki yataqxanalarda, sanatoriyalarda və inzibati binalarda müvəqqəti yaşayan keçmiş məcburi köçkünlərin köçürülməsi üzrə karvanlar mütəmadi təşkil olunur. Geri qayıdan sakinlər bildirirlər ki, doğma yerlərə həsrətlə gözlənilən qayıdış Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası və dövlətin göstərdiyi səylər sayəsində mümkün olmuşdur.

Regionun inkişaf perspektivləri

Bu gün Laçın rayonu tədricən yeni infrastrukturu, bərpa olunmuş tarixi abidələri və artan əhalisi olan dinamik inkişaf edən regiona çevrilir. Özünəməxsus dağ landşaftı, təmiz hava və təbii mənbələr sayəsində rayon kənd təsərrüfatının, heyvandarlığın və turizmin inkişafı üçün perspektivli ərazi kimi dəyərləndirilir. Yollara, energetikaya və yaşayış tikintisinə davam edən investisiyalar regionun uzunmüddətli sosial-iqtisadi artımı üçün əsas yaradır.

Laçın rayonu münaqişə və viranəlik dövrünü yaşamış bir ərazinin öz zəngin tarixi-mədəni irsini qoruyaraq tədricən yenidən həyata qayıtmasının parlaq nümunəsidir.