Xəzər Ekoloji Sammiti

Xəzər Ekoloji Sammiti: dənizin taleyi ümumi məsuliyyətdir

Türkmənbaşıda keçirilən Xəzər Ekoloji Sammiti Xəzəryanı dövlətlərə dənizin ekoloji vəziyyətinə dair ümumi mövqe formalaşdırmaq imkanı verdi. Genişləndirilmiş tərkibdə keçirilən iclasda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Xəzərin qorunması, dayazlaşma təhlükəsi və regional əməkdaşlığın gələcəyi ilə bağlı əsas təşəbbüsləri səsləndirdi.

Xəzər dənizinin strateji və iqtisadi əhəmiyyəti

Xəzərin iqtisadi və strateji rolu durmadan artır. Dənizdən mühüm nəqliyyat və enerji marşrutları keçir, iri beynəlxalq layihələr həyata keçirilir. Prezident qeyd etdi ki, bu şəraitdə Xəzəri sülh, sabitlik və konstruktiv tərəfdaşlıq məkanı kimi qorumaq vacibdir. Onun fikrincə, belə yanaşma bütün Xəzəryanı dövlətlərin maraqlarına cavab verir və əməkdaşlığın inkişafı üçün əlverişli mühit yaradır.

Xəzərin unikal ekosisteminin qorunması

Sammitdə vurğulandı ki, Xəzərin unikal ekosisteminin qorunması bütün sahilyanı ölkələrin ümumi vəzifəsidir. Son illərdə Xəzəryanı dövlətlər geniş hüquqi baza formalaşdırıblar. Azərbaycan beştərəfli beynəlxalq hüquqi sənədlərin demək olar ki, hamısının iştirakçısıdır. 2018-ci ildə imzalanmış Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiya xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu sənəd beş dövlətin uzun illər davam edən birgə işinin nəticəsi olub.

Dayazlaşma: Xəzərin ən ciddi problemi

Çıxışın mərkəzində dənizin dayazlaşması mövzusu dayandı. Səviyyənin enməsi artıq uzun illərdir davam edir və son vaxtlar nəzərəçarpacaq dərəcədə sürətlənib. Dəniz səthinin ümumi sahəsi 20 min kvadratkilometrdən çox azalıb. Mövcud tendensiya davam edərsə, nəticələr fəlakətli ola bilər.

Problem təkcə ekoloji deyil, çünki dəniz səviyyəsinin enməsi birbaşa aşağıdakılara təsir edir:

- sahilyanı ərazilərdə yaşayan insanların həyatına,
- iqtisadiyyata,
- nəqliyyata və liman infrastrukturuna.

Sahil xətti geri çəkilir, ekosistem dəyişir, limanlarla bağlı çətinliklər yaranır. Təkcə Xəzərin Azərbaycan sektorunda dənizin geri çəkilməsi nəticəsində təxminən 30 min hektar yeni quru sahə əmələ gəlib.

Səbəblər: iqlimdən əlavə antropogen amillər

Prezident qeyd etdi ki, dəniz səviyyəsinin enməsi təkcə iqlim dəyişikliyi ilə bağlı deyil. Əsas səbəblərdən biri antropogen amillərdir: çay axınının azalması və kənd təsərrüfatı fəaliyyəti. Buna görə də dayazlaşmaya təsir edən bütün amillərin müəyyən edilməsi və vəziyyətin gələcək inkişafına obyektiv elmi qiymət verilməsi vacibdir.

Ekspert qrupları və daimi nəzarət mexanizmi

İlham Əliyev xatırlatdı ki, 2022-ci ildə Aşqabadda keçirilən VI Xəzər Sammitində o, dayazlaşmanın səbəblərinin aydınlaşdırılması üçün xüsusi ekspert qruplarının yaradılmasını təklif etmişdi. Keçən illər bu təşəbbüsün aktuallığını təsdiqlədi. Sammitdə növbəti addım kimi problemin ümumi müzakirəsindən qəbul edilmiş qərarların icrasına nəzarət edən daimi əməkdaşlıq mexanizminin yaradılmasına keçmək təklif olundu.

Prezident həmçinin baş verən dəyişikliklərin uzunmüddətli nəticələrini bu gündən qiymətləndirməyin vacibliyini vurğuladı. Belə yanaşma lazımi tədbirləri vaxtında görməyə və dəniz səviyyəsinin sonrakı enməsinin təsirini azaltmağa imkan verəcək. Hüquqi baza, elmi potensial və qarşılıqlı əlaqə təcrübəsi konkret praktiki nəticələrə nail olmaq üçün möhkəm təməl hesab olunur.

Yekun

Xəzər Ekoloji Sammiti göstərdi ki, dənizin qorunması ekoloji, iqtisadi və təhlükəsizlik məsələlərini birləşdirən kompleks vəzifədir. Dayazlaşma ilə mübarizə üçün elmi tədqiqatlar, ümumi hüquqi öhdəliklər və Xəzəryanı dövlətlərin daimi əməkdaşlığı zəruridir.