Zaqatala Tarix-Mədəniyyət Qoruğu: Tarixi, Qala, Muzey

Zaqatala Tarix-Mədəniyyət Qoruğu Azərbaycanın şimal-qərbində, Böyük Qafqaz sıra dağlarının cənub yamaclarında, Qanıx-Əyriçay vadisində yerləşən nadir tarixi-mədəni kompleksdir. Qoruq Zaqatala şəhərinin mərkəzində, Qala düzü ərazisində, Sülh küçəsində yerləşir və ümumi sahəsi 11,5 hektardır. Nümayiş obyekti statusuna malik olan qoruq Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 1984-cü il 24 yanvar tarixli qərarı ilə rəsmi şəkildə yaradılmışdır. Qoruq ərazisində 26-dan çox yerli əhəmiyyətli tarixi abidə qorunub saxlanılır ki, bu da onu bölgənin ən zəngin mədəni irs mərkəzlərindən birinə çevirir.

Zaqatala qalasının tarixi

Qoruğun mərkəzi hissəsini XIX əsrin əvvəllərində, rus qoşunlarının komandanı feldmarşal İvan Paskeviçin əmri ilə tikilmiş Zaqatala qalası təşkil edir. Strateji məqsədlərlə inşa edilən qala hərbi nəzarət və müdafiə məntəqəsi rolunu oynayıb. Üçbucaq formalı istehkam şərq və qərb tərəfdən sıldırım qayalıqlarla əhatələnib, şimal hissəsi isə yer səviyyəsindədir. Əlavə müdafiə tədbiri kimi qala ətrafında eni təxminən 10 metr, dərinliyi isə 5 metrə çatan xəndək qazılmışdır. Divarların qalınlığı 1,5 metrə çatır, qalada 100-dən artıq mazğal – tüfəng atmaq üçün xüsusi yerlər mövcud olub.

Tarix boyu Zaqatala qalası dəfələrlə mühasirəyə məruz qalsa da, heç vaxt ələ keçirilməmişdir. Qalanın tarixində 1830-cu il Zaqatala üsyanı xüsusi yer tutur – həmin dövrdə Dağıstan imamı Həmzət bəyin başçılığı ilə baş vermiş hücum və sonrakı hərbi toqquşmalar bölgənin tarixinə əbədi həkk olunub. Maraqlı faktlardan biri də odur ki, məşhur "Potyomkin" zirehli gəmisinin üsyançıları müəyyən dövrdə məhz bu qalada məhbus kimi saxlanılıb.

Muzey və mədəni funksiyası

Hazırda qala ərazisində Zaqatala Dövlət Rəsm Qalereyası fəaliyyət göstərir, həmçinin muzey ekspozisiyasında rayonun tarixi, etnoqrafiyası, arxeoloji tapıntıları və təbiəti haqqında zəngin materiallar nümayiş etdirilir. Qalanın daş divarları arasında gəzinti ziyarətçiləri sanki XIX əsrə aparır və Qafqazın hərbi-tarixi keçmişini canlı şəkildə hiss etməyə imkan yaradır. Qoruq həm də kino çəkilişləri üçün məşhur məkana çevrilib – "Yenilməz batalyon" filmi bilavasitə qalada baş vermiş hadisələr əsasında çəkilib, "Cavad xan" filminin bəzi səhnələri isə məhz bu ərazidə lentə alınıb.

Ziyarət imkanları

Zaqatala Tarix-Mədəniyyət Qoruğu turistlər üçün açıqdır və simvolik giriş haqqı tələb olunur. Yerli vətəndaşlar üçün bilet dəyəri əlçatan səviyyədədir, xarici qonaqlar üçün isə fərqli tarif tətbiq edilir. İstəyənlər üçün Azərbaycan və xarici dillərdə ekskursiya xidməti də təşkil olunur. Qoruğun ərazisi avtomobil dayanacağı ilə də təmin edilib.

Zaqatala regionunun mədəni zənginliyi

Zaqatala rayonu ümumilikdə ölkə və rayon əhəmiyyətli 108-dən çox tarix-mədəniyyət abidəsinə malikdir. Bunlara Mamrux kəndi ərazisindəki II-IV əsrlərə aid alban abidəsi, V-VII əsrlərə aid Zaqatala səddi və Car kəndindəki XVI əsrə aid Cingözqala daxildir. Bölgənin dağlıq relyefi, mülayim subtropik iqlimi və zəngin təbiəti Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğu ilə birlikdə tarixi-mədəni qoruğu vahid turizm marşrutunun mühüm hissəsinə çevirir. Bu unikal kompleks tarixi, təbiəti və mədəniyyəti bir araya gətirərək Azərbaycanın ən dəyərli turizm və irs məkanlarından birini formalaşdırır.