Arterial hipertenziya dünyada ürək-damar xəstəlikləri, infarkt və insultun əsas risk amillərindən biri hesab olunur. Mütəxəssislərin fikrincə, xəstəliyin vaxtında aşkarlanması və düzgün idarə olunması minlərlə insanın həyatını xilas edə bilər. Son illərdə hipertoniyanın diaqnostikası və müalicəsinə yanaşmalarda mühüm yeniliklər tətbiq olunub, süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar isə bu sahədə yeni imkanlar açır.
Oxu.Az mövzu ilə bağlı Səhiyyə Nazirliyi C.Abdullayev adına Elmi-Tədqiqat Kardiologiya İnstitutunun direktoru Gülnaz Dadaşova ilə müsahibəni təqdim edir:
- Gülnaz xanım, son illərdə hipertoniyaya yanaşmada nə dəyişib?
- Ən böyük dəyişiklik ondadır ki, biz artıq yalnız təzyiq rəqəmini azaltmağa fokuslanmırıq. Müasir yanaşma xəstəni bütöv şəkildə qiymətləndirməyə əsaslanır. Yəni yaş, yanaşı xəstəliklər, lipid profili, diabet kimi faktorlar nəzərə alınaraq fərdi risk hesablanır və müalicə buna uyğun qurulur. Bundan əlavə, artıq daha erkən mərhələdə müdaxilə tövsiyə olunur. Aşağı səviyyəli təzyiq artımları belə diqqətə alınır və bu, ağırlaşmaların qarşısını almaqda çox vacibdir. İnsanlar çox vaxt "özümü yaxşı hiss edirəm, deməli problem yoxdur" deyirlər. Bu yanaşma olduqca təhlükəlidir, hipertoniya ilə bağlı ən böyük yanlış düşüncələrdən biridir. Təzyiq hiss olunmaya bilər, amma bu o demək deyil ki, o zərər vermir. Hipertoniya damar divarlarını zədələyir, aterosklerozu sürətləndirir, nəticədə infarkt və insult riskini artırır. Əksər hallarda bu multifaktorial xəstəlikdir. Genetik meyillik rol oynasa da, həyat tərzi əsas determinantdır. Həddindən artıq xörək duzu qəbulu, artıq çəki, fiziki passivlik, siqaret, alkoqol və xroniki stres hipertoniya riskini ciddi şəkildə artırır. Hipertoniya ilə mübarizədə ən güclü silah profilaktikadır.
- Xəstəliyə yanaşmada tövsiyələrdə əsas yeniliklər nələrdir?
- Avropa və Amerika kardiologiya cəmiyyətlərinin hipertoniyaya dair tövsiyələrində bir sıra yeniliklər təqdim edilib. İlk olaraq daha erkən diaqnoz və daha sərt nəzarət tövsiyə olunur. Yeni yanaşmalarda artıq daha aşağı təzyiq göstəricilərində belə risk qiymətləndirilir və erkən müdaxilə məsləhətdir. Bu yanaşma riskə əsaslanan yanaşmadır, belə ki, təkcə təzyiq rəqəmi deyil, xəstənin ümumi ürək-damar riski (yaş, diabet, lipidlər və s.) nəzərə alınır. Bununla yanaşı, ev ölçmələri və 24 saatlıq monitorinq ön plandadır, klinik ölçmədən daha etibarlı hesab olunur, müalicə qərarlarında daha çox istifadə edilir.
Kombinə müalicəyə erkən başlanğıc bu tövsiyələrin tərkibində mühüm yer tutur. Həyat tərzi müalicənin əsasıdır. Belə ki, tövsiyələr bunu artıq "əlavə" yox, müalicənin əsas hissəsi kimi qəbul edir.
- Süni intellektin tətbiqi hipertoniya xəstəliyinin idarə olunmasında nəyi dəyişəcək?
- Ən maraqlı dəyişikliklərdən biri süni intellektin tibdə tətbiqidir. Fərdi riskin dəqiq proqnozu bu istiqamətin əsas gələcək perspektivlərindən biridir. Nəzərdə tutulur ki, süni intellekt xəstənin bütün məlumatlarını analiz edərək infarkt və insult riskini daha dəqiq hesablayacaq. Eyni zamanda, erkən xəbərdarlıq sistemləri, məsələn, geyilə bilən cihazlar (smart saatlar və s.) təzyiq dəyişikliklərini izləyərək riskli vəziyyətləri əvvəlcədən xəbər verə bilər. Müalicənin fərdiləşdirilməsi məqsədilə hər xəstə üçün "ən uyğun dərman və doza" daha sürətli seçilə biləcək.
- Səhiyyə Nazirliyi Elmi-Tədqiqat Kardiologiya İnstitutunda bu sahədə hansı yeniliklər var?
- Son illərdə bizim institutda hipertoniya ilə bağlı yanaşma təkcə "təzyiqi azaltmaq" səviyyəsində qalmayıb. Biz artıq xəstəliyi daha erkən aşkar etmək, riskləri fərdiləşdirmək və müalicəni daha dəqiq yönləndirmək istiqamətində işləyirik. Yeni yanaşmamız - riskə əsaslanan idarəetmədir. İnstitutda aparılan müzakirələrdə və çıxışlarda vurğulanır ki, hipertoniya yalnız rəqəm deyil, risk faktorları kompleksi kimi qiymətləndirilməlidir. Müalicə taktikasını seçmək üçün yaş, yanaşı xəstəliklər və orqan zədələnməsi mütləq nəzərə alınmalıdır. İnstitutun mütəxəssisləri son Avropa və ABŞ tövsiyələrini aktiv tətbiq edir: "Yüksəlmiş qan təzyiqi" anlayışı ayrıca mərhələ kimi qəbul olunur, erkən mərhələdə müdaxilə ön plana çəkilir, daha aktiv və erkən nəzarət strategiyası tətbiq edilir.
Xüsusi qeyd olunmalı məqam odur ki, erkən diaqnostika, monitorinq gücləndirilir. İnstitut səviyyəsində əsas fokuslardan biri mütəmadi təzyiq ölçülməsi, maarifləndirmə tədbirləri, əhali arasında erkən aşkarlama kampaniyalarının keçirilməsi, ev monitorinqinin təşviqidir. Bu yanaşma xüsusilə ona görə vacibdir ki, hipertoniya çox vaxt simptomsuz gedir.
Səhiyyə Nazirliyinin dəstəyi ilə institutda son zamanlar bir sıra infrastruktur və texnoloji yeniliklər tətbiq olunmağa başlanıb. Yeni angioqrafiya şöbəsinin açılması, invaziv və qeyri-invaziv diaqnostikanın genişlənməsi hipertoniya ilə bağlı fəsadların (məsələn, koronar xəstəlik) daha erkən aşkarlanmasına imkan verir. İnstitutun elmi əməkdaşlıq, multiintizamlı yanaşmada roluna gəldikdə isə milli və beynəlxalq konfranslarda aktiv iştirak, multiintizamlı əməkdaşlığın gücləndirilməsi, kardiologiyada yeni elmi istiqamətlərin davamlı şəkildə müzakirəsi institutun prioritet istiqamətlərini təşkil edir.
- Hipertoniya ilə mübarizənin gələcəyini necə görürsünüz?
- Vurğulamaq istərdim ki, arterial hipertenziya artıq sadəcə "təzyiq xəstəliyi" kimi deyil, kompleks və idarə oluna bilən xroniki vəziyyət kimi qəbul olunur. Müasir yanaşmalar erkən diaqnostika, fərdiləşdirilmiş müalicə, davamlı nəzarət prinsiplərinə əsaslanır, bu isə ağırlaşmaların qarşısını almaqda əsas rol oynayır.
Gələcəkdə hipertoniya ilə mübarizə dəqiq, texnoloji və daha fərdi olacaq. Süni intellekt, rəqəmsal monitorinq, biomarkerlər sayəsində biz xəstəliyi yalnız müalicə etməyəcək, onu əvvəlcədən proqnozlaşdırıb qarşısını ala biləcəyik.
Yaxın perspektivdə gözlənilir ki, xəstələr ev şəraitində fasiləsiz izlənəcək, müalicə sxemləri hər fərd üçün ayrıca optimallaşdırılacaq, ağırlaşmaların yaranma riski daha erkən mərhələdə müəyyən ediləcək.
Nəticə olaraq, hipertoniya ilə mübarizənin gələcəyi proaktiv, fərdiləşdirilmiş və texnologiya ilə inteqrasiya olunmuş tibdədir.
