İnsan sağlamlığının qorunması və bərpasında təbii amillərdən istifadə minilliklər boyu müxtəlif xalqların müalicə təcrübəsinin ayrılmaz hissəsi olub. Müasir fizioterapiyada da hava, su, günəş, iqlim və landşaft kimi təbii amillər əsas müalicə və reabilitasiya vasitələrini tamamlayan üsullar sırasında yer alır. Düzgün tətbiq olunduqda bu metodlar orqanizmin bərpa proseslərini sürətləndirə, immun sistemini dəstəkləyə və psixo-emosional vəziyyətin yaxşılaşmasına kömək edə bilər. Bəs təbii amillərlə müalicənin elmi əsasları nədən ibarətdir, günəş vannalarının fayda və riskləri hansılardır, landşaft terapiyası necə təsir göstərir?
Oxu.Az xəbər verir ki, bu və digər sualları Səhiyyə Nazirliyi Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutunun fizioterapevti Sevinc İbadova cavablandırır.
- Sevinc xanım, təbii amillər dedikdə nələr başa düşülür?
- İnsanların təsirindən kənar, təbiətə aid olan və ətraf mühitdə baş verən müxtəlif faktorlara əsaslanan amillər nəzərdə tutulur. Bunların arasında iqlim, coğrafi mövqe, relyef, su resursları, bitki örtüyü və heyvanlar aləmi, yerin münbitliyi və digər təbii şəraitlər yer alır. Təbii amillər insanların yaşayış şəraitini, kənd təsərrüfatını, iqtisadiyyatını və hətta mədəniyyətini formalaşdıran əsas faktorlar arasında yer alır. Təbiətin 4 ünsürü də - hava, su, torpaq və od - qədim dövrlərdən insanların sağlamlığına və müalicə proseslərinə təsir göstərən təbii amillər kimi qiymətləndirilib. Bu elementlər həm də müasir təbabətdə bəzən alternativ və ya tamamlayıcı müalicə metodları kimi istifadə olunur.
- Hava, su, torpaq və oddan necə müalicə kimi istifadə olunur?
- Hər bir elementin müalicəvi təsiri fərqli şəkildə ortaya çıxır. Hava haqqında desək, dərin nəfəs almaq, təmiz havada gəzmək və oksigenlə zəngin mühitdə olmaq orqanizmin enerji səviyyəsini artırır, immun sistemini gücləndirir və stresin azaldılmasına kömək edir. Hava müalicəsi, yəni aeroterapiya xüsusən dağlıq və ya dəniz sahilindəki təmiz hava, tənəffüs sistemi xəstəlikləri, allergiyalar, ürək-damar xəstəlikləri və stresin müalicəsində faydalıdır. Hava ilə nəfəs terapiyası, yəni pranayama isə yoqa və meditasiya təcrübələrində istifadə olunan dərin nəfəsalma texnikaları vasitəsilə sinir sistemini sakitləşdirir və bədəni təravətləndirir. Suyun təbii müalicəsi olan hidroterapiya bədənin sağlamlığına müxtəlif yollarla təsir edir. Soyuq və isti su ilə edilən vannalar, duşlar və kompreslər qan dövranını yaxşılaşdırır, əzələləri rahatladır və ağrıları azaldır. Şəfalı su mənbələri, qaynaqlar və mineral sular bədəndəki maddələr mübadiləsini normallaşdırır, detoksifikasiyanı dəstəkləyir və dərinin vəziyyətini yaxşılaşdırır. Su ilə edilən masajlar və duzlu su vannaları artrit, dərinin quruluğu və müxtəlif iltihabi vəziyyətlərin müalicəsində istifadə edilir. Torpaqda gəzinti zamanı çılpaq ayaqlarla torpağa toxunmaq və ya üzərində gəzmək bədənin elektrik enerjisini balanslaşdırmağa, stresi azaltmağa və ümumi rahatlamanı təmin etməyə kömək edir. Torpaqdan əldə olunan bitki və otlar, həmçinin torpaqda yetişən meyvələr və tərəvəzlər təbii vitaminlər, minerallar və antioksidantlar ilə bədəni gücləndirir və xəstəliklərə qarşı müqavimət yaradır. Torpaqla təmas insanın zehni və fiziki sağlamlığı üçün müsbət təsir göstərir, bu da yer üzünün enerjisini bədənə ötürür. Oda gəldikdə isə, termoterapiya, yəni isti kompreslər və ya isti vannalar əzələ ağrılarının, qızdırmanın və iltihabların müalicəsində istifadə olunur. Bu, qan dövranını yaxşılaşdırır və bədənin rahatlanmasına kömək edir. Şüalar və infraqırmızı işıq terapiyası dəridəki yara və iltihabları müalicə etmək və bədənin sağalmasını sürətləndirmək üçün istifadə olunur. Bəzi müalicəvi ənənələrdə odun saunalar və ya odun sobaları ilə qızdırılan isti çadırlardan yararlanılır. Bu metod bədəndən toksinləri çıxarmağa və bədəni detoksifikasiya etməyə kömək edir. Haqqında danışdığımız elementlərdən hər biri təbiətin müalicəvi gücünü bədənə və zehnə müsbət təsir etməklə təbii sağlamlıq metodlarına dəstək verir. Lakin bu metodların effektivliyi və təhlükəsizliyi fərqli insanlarda dəyişə bilər, buna görə də hansısa bir müalicə üsuluna başlamazdan əvvəl mütəxəssislə məsləhətləşmək vacibdir.
- Maraqlıdır, Günəş vannaları insan orqanizminə kömək edirmi?
- Bəli, Günəş vannaları insan orqanizminə müəyyən faydalar verə bilər, amma bu, düzgün və balanslı şəkildə edilməlidir. Günəş işığının sağlamlıq üçün bir neçə mühüm faydası var. Günəş işığı dəridə D vitamini istehsalını stimullaşdırır ki, bu da sümüklərin sağlamlığı üçün vacibdir və immun sistemini dəstəkləyir. Həmçinin, serotonin səviyyəsini artıraraq əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırır və depressiya əlamətlərini azalda bilər. Bu, xüsusən qışda və ya günün işıqsız olduğu dövrlərdə çox vacibdir. Həmçinin Günəş işığı bədənimizin təbii bioloji saatını tənzimləyir, melatonin hormonunun istehsalını və buna bağlı olaraq yuxu dövrünü yaxşılaşdırır. Lakin bunun faydalı olması üçün həddindən artıq Günəş şüalarına məruz qalmamaq da vacibdir. Uzun müddət Günəşdə qalmaq dəridə zərərlərə, məsələn, vaxtından əvvəl yaşlanma, dəri yanığı və xərçəng riskinin artmasına səbəb ola bilər. Həmçinin, dərini qorumaq üçün qorunma vasitələrindən (Günəş kremi, kölgə və s.) istifadə etmək məsləhətdir. Ümumiyyətlə, Günəş vannası düzgün və məhdud müddət ərzində qəbul olunmalıdır.
- Günəş vannaları kimlərə əks göstərişdir?
- Bu, sağlamlıq üçün faydalı olsa da, bəzi hallarda müəyyən insanlara əks göstərişdir. Dəri xərçəngi və ya dəri iltihabı olan şəxslər Günəş işığına məruz qalmaqdan çəkinməlidirlər, çünki onun şüaları dəriyə əlavə zərər verə bilər. Dəri tipinə görə çox həssas olan insanlar və ya çox açıq çəhrayı dəri tonuna sahib olanlar günəşin zərərli şüalarına daha həssasdırlar və onların günəş altında qalma müddəti məhdudlaşdırılmalıdır. Bəzi insanlarda günəş şüalarına qarşı allergik reaksiyalar inkişaf edə bilər ki, bu da qızartı və qaşınma kimi əlamətlərə səbəb ola bilər. Hamiləlik dövründə bəzi qadınlar günəş işığına qarşı daha həssas ola bilərlər. Həmçinin, hamiləlik zamanı hormon dəyişikliyi dəriyə təsir göstərə bilər, buna görə də Günəş vannalarına qarşı ehtiyatlı yanaşmaq tövsiyə olunur. İmmun sistemi zəif olan şəxslər günəş işığına daha həssas ola bilərlər. Uzun müddət günəşə məruz qalmaq bu şəxslər üçün daha təhlükəlidir. Günün ən isti saatlarında, təxminən 11:00-16:00 arası günəş şüalarının daha güclü olduğu dövrdə günəş vannası qəbul etmək dəriyə zərər verə bilər, bu saatlarda günəşdən uzaq durmaq məsləhətdir. Bəzi dərmanlar (məsələn, antibiotiklər, bəzi antidepressantlar, antiallergik və qan təzyiqini tənzimləyən dərmanlar) dərinin günəşə qarşı həssaslığını artırır, bu dərmanları istifadə edən şəxslər günəş altında uzun müddət qalmamalıdırlar. Ağır ürək və damar xəstəlikləri, xüsusən yüksək qan təzyiqi olan şəxslər çox isti və günəşli havada qalmamalıdırlar, çünki bu, ürək yükünü artıra bilər və qan dövranına təsir edə bilər. Bu hallarda günəş vannalarından çəkinmək və ya onları çox məhdud şəkildə qəbul etmək, eyni zamanda günəşdən qorunma vasitələrindən istifadə etmək vacibdir. Həmçinin, hansısa bir narahatlıq və ya əks göstərişlər barədə mütəxəssisə müraciət etmək tövsiyə olunur.
- Landşaft terapiyası nədir?
- Landşaft terapiyası insanların emosional, psixoloji və fiziki sağlamlığını yaxşılaşdırmağa kömək edən təbii mühitlə əlaqəli bir terapiya metodudur. Bu terapiya növü təbiətə və ya müasir mənada yaşıl mühitə əsaslanaraq insanları stresdən azad etmək, ruh halını yaxşılaşdırmaq, yaradıcılığı artırmağa dəstək olmaq məqsədini daşıyır. Landşaft terapiyasının əsas prinsiplərinə təbii mühitlə əlaqə və stresin azaldılması daxildir. İnsanların təbiətə çıxması, təbii sahələrdə gəzməsi (parklar, meşələr, bağlar və s.), su kütlələrinin yanında vaxt keçirməsi və təbii aləmdə fəaliyyət göstərməsi, məsələn, bitkilərə qulluq etməsi, ağac əkməsi psixoloji rahatlamağa və fiziki sağalmağa kömək edir. Təbiətə qayıtmaq və yaşıllıqla əhatələnmək insanın təbii stres səviyyəsini azaldır. Bir çox tədqiqat göstərir ki, təbii mühitlərdə vaxt keçirmək insanın sinir sistemini sakitləşdirir, stres və narahatlıq səviyyəsini endirir.
- Landşaft terapiyasının faydaları nələrdir?
- Stresin və narahatlığın azalması, əhval-ruhiyyənin yaxşılaşması, depressiya əlamətlərinin azalması, zehni və fiziki enerjinin, yaradıcı düşüncənin artırılması, immunitet sisteminin gücləndirilməsi bunun əsas faydalarıdır. Bu terapiya metodunun effektivliyi çoxsaylı araşdırmalarla dəstəklənir və hazırda təbii mühitin insan psixologiyasına və sağlamlığına olan müsbət təsirindən yararlanmaq üçün dünya üzrə geniş şəkildə tətbiq edilir.
