O, stadionda rəqiblərini geridə qoyurdu. Lakin qazandığı qələbələrin mənası finiş xəttini keçməkdən daha böyük idi. 1936-cı ildə Berlin Olimpiadasında bir qaradərili atlet dünyanın diqqətini üzərinə çəkdi. Nasist Almaniyasının irqi üstünlük təbliğatı fonunda Cessi Ouens dörd qızıl medal qazandı. Ancaq onu vətənində gözləyən həyat heç də fəth etdiyi zirvələr qədər parlaq olmadı.
Oxu.Az-ın "İdmandan kənar" rubrikasında bu dəfə Berlin Olimpiadasının qəhrəmanına çevrilən, idman tarixində silinməz iz qoyan Cessi Ouensin həyat hekayəsindən bəhs edəcəyik.
Yoxsulluqdan dünya şöhrətinə
Ceys Klivlend "Cessi" Ouens 1913-cü il sentyabrın 12-də ABŞ-nin Alabama ştatının Oukvill şəhərində dünyaya gəlib. O, 10 uşaqlı ailənin övladı idi. Valideynləri əkinçiliklə məşğul olur, ailə isə maddi çətinliklərlə üzləşirdi.
Ouensin uşaqlığı ABŞ-də irqi ayrı-seçkiliyin gündəlik həyatın bir hissəsi olduğu dövrə təsadüf edib. Ailəsi daha yaxşı yaşayış imkanları tapmaq ümidi ilə Ohayo ştatının Klivlend şəhərinə köçüb. Burada Cessinin həyatında yeni səhifə açılıb.
Onun qaçış qabiliyyəti məktəb illərində üzə çıxıb. Bədən tərbiyəsi müəllimi Çarlz Rayli gəncin istedadını görərək ona dəstək olub. Ouens qısa müddətdə məktəb yarışlarının diqqətçəkən atletinə çevrilib.
Daha sonra Ohayo Dövlət Universitetində təhsil alan idmançı özünü ölkənin ən güclü atletlərindən biri kimi təsdiqləyib. 1935-ci il mayın 25-də Miçiqanda keçirilən yarışlarda cəmi 45 dəqiqə ərzində üç dünya rekordu müəyyənləşdirib, daha bir dünya rekordunu təkrarlayıb. Bu nəticə onun 1936-cı il Olimpiadasına böyük iddialarla yollanacağından xəbər verirdi.
Lakin qarşıda onu adi idman yarışı gözləmirdi. Ouens tezliklə təkcə rəqibləri ilə deyil, yarışların keçirildiyi ölkənin dünyaya nümayiş etdirmək istədiyi ideologiya ilə də bağlı tarixi hadisənin mərkəzində olacaqdı.
Berlin Olimpiadası: İdmandan daha böyük məna daşıyan qələbələr
1936-cı ildə Olimpiya Oyunları Almaniyanın paytaxtı Berlində keçirildi. Adolf Hitlerin rəhbərlik etdiyi nasist rejimi bu tədbirdən Almaniyanın gücünü və təbliğ etdiyi "ari irqin üstünlüyü" ideyasını nümayiş etdirmək üçün istifadə etməyə çalışırdı.
Belə bir şəraitdə qaradərili amerikalı atletin uğuru xüsusi məna daşıyırdı. Ouens isə siyasi çıxışlarla deyil, meydandakı nəticələri ilə cavab verirdi.
Avqustun 3-də 100 metr məsafəyə qaçışda qızıl medal qazandı. Ertəsi gün uzunluğa tullanma yarışında da rəqiblərini qabaqladı.
Avqustun 5-də 200 metr məsafəyə qaçışda qalib gəldi. Daha sonra 4×100 metr estafet yarışında ABŞ komandasının heyətində dördüncü qızıl medalını qazandı.
Beləliklə, Ouens bir Olimpiadada dörd qızıl medal qazanan ilk amerikalı yüngül atlet oldu. Onun bu nailiyyətini başqa bir amerikalı atlet yalnız 1984-cü ildə təkrarlaya bildi - Karl Lyuis Los-Anceles Olimpiadasında dörd qızıl medal qazandı.
Berlin stadionunda minlərlə insan bu qələbələrin şahidi oldu. Nasist təbliğatının fonunda Ouensin nəticələri irqi üstünlük iddialarına ciddi zərbə vurdu.
O, sonradan belə bir fikirlə yadda qaldı: "Mən Hitlerə qarşı yarışmırdım. Mən dünyaya qarşı yarışırdım".
Ouensin Berlindəki çıxışı idman tarixinin ən əlamətdar hadisələrindən biri oldu. Lakin Olimpiya qələbələri onun həyatında bütün çətinliklərin sona çatması demək deyildi.
Hitler onunla əl sıxmaqdan imtina etmişdi?
Cessi Ouens haqqında danışarkən ən çox xatırlanan hadisələrdən biri Hitlerin onunla əl sıxmaq istəməməsi barədə yayılan hekayədir.
Bu əhvalat illər ərzində idman tarixinin ən məşhur rəvayətlərindən birinə çevrilib.
Lakin tarixi faktlar bu məsələnin daha mürəkkəb olduğunu göstərir.
Olimpiadanın ilk günündə Hitler bəzi qalibləri təbrik etdikdən sonra Olimpiya rəsmiləri ondan ya bütün medalçıları təbrik etməsini, ya da heç birinə bu münasibəti göstərməməsini istəyiblər. Hitler ikinci variantı seçib.
Qəhrəman kimi qayıtdı, amma ayrı-seçkiliklə üzləşdi
Berlin Olimpiadasından sonra Ouens ABŞ-yə qəhrəman kimi qayıtdı. Onun uğurları böyük maraqla qarşılandı, adı qəzetlərin manşetlərinə çıxdı, idman dünyasında nüfuzu artdı.
Ancaq ölkəsindəki gündəlik həyat dəyişməmişdi. ABŞ-də irqi ayrı-seçkilik davam edirdi və Ouens də bundan kənarda qalmadı.
Daha sonralar o, Almaniyadakı uğurundan sonra belə ABŞ-də avtobusun ön hissəsində otura bilmədiyini, bəzi yerlərə arxa qapıdan daxil olmağa məcbur qaldığını xatırladıb. Onun həyatındakı ən acı ziddiyyətlərdən biri də bu idi. Bir neçə gün ərzində bütün dünyanın tanıdığı çempiona çevrilmişdi, amma vətənində dərisinin rənginə görə ayrı-seçkiliklə üzləşirdi.
Ouens 1936-cı ildə Ağ Evə dəvət olunmadığını da qeyd edirdi. Bununla belə, tarixi sənədlər göstərir ki, prezident Franklin Ruzvelt həmin Olimpiadadan qayıdan idmançıları, irqlərindən asılı olmayaraq, Ağ Evdə qəbul etməmişdi.
Bu, Ouensin yaşadığı ayrı-seçkiliyin daha geniş mənzərəsinin yalnız bir hissəsi idi. Onun qələbəsi dünyanı heyrətləndirsə də, cəmiyyətin münasibətini bir anda dəyişdirməmişdi.
Olimpiya çempionluğundan sonrakı çətin həyat
Ouens Berlində qazandığı dörd qızıl medaldan sonra uzun illər peşəkar idmançı kimi yarışmağa davam etmədi. O dövrdə Olimpiya idmançıları üçün indiki kimi geniş kommersiya imkanları yox idi. Bundan başqa, o, həvəskar statusu ilə bağlı qaydalar çərçivəsində də çətin seçim qarşısında qalmışdı.
İdmandan sonrakı həyatında müxtəlif işlərlə məşğul oldu, biznes fəaliyyəti göstərdi və ictimai çıxışlar etdi. Bəzən maddi çətinliklərlə də üzləşdi. Olimpiadada qazandığı şöhrət ona hər zaman sabit gəlir və rahat həyat təmin etmirdi.
Bununla belə, Ouens öz təcrübəsindən istifadə edərək gənclərə dəstək verməyə, idmanın imkanlarını təbliğ etməyə və müxtəlif tədbirlərdə iştirak etməyə davam etdi.
Onun hekayəsi yalnız uğur qazanan idmançının sonradan üzləşdiyi çətinliklərdən ibarət deyildi. Bu, həm də böyük nailiyyətlərin insanın bütün problemlərini avtomatik həll etmədiyini göstərən bir həyat nümunəsi idi.
Gecikmiş qiymət və tarixi miras
İllər keçdikcə Cessi Ouensin 1936-cı il Olimpiadasındakı nailiyyətlərinin əhəmiyyəti daha aydın görünməyə başladı. O, yalnız dörd qızıl medal qazanan atlet kimi deyil, irqçiliklə yadda qalan bir dövrdə öz istedadı ilə beynəlxalq səviyyədə tanınan idmançı kimi xatırlandı.
1976-cı ildə ABŞ prezidenti Cerald Ford Ouensi ölkənin ən yüksək mülki mükafatlarından biri olan Prezident Azadlıq Medalı ilə təltif etdi. 1979-cu ildə isə prezident Cimmi Karter ona "Yaşayan əfsanə" mükafatını təqdim etdi.
Bu təltiflər Ouensin həyatının son illərində onun ölkəsinin ictimai yaddaşındakı yerini daha da möhkəmləndirdi.
Cessi Ouens 1980-ci il martın 31-də, 66 yaşında, ağciyər xərçənginin ağırlaşmaları nəticəsində vəfat etdi. O, arxasında yalnız idman rekordları deyil, onilliklər boyu xatırlanacaq tarixi bir irs qoydu.
Finiş xəttindən daha böyük qələbə
Cessi Ouensin adı idman tarixində dörd Olimpiya qızılı ilə əbədi yaşayacaq. Onun Berlindəki qələbələri nasist Almaniyasının irqi üstünlük ideologiyasının dünyaya nümayiş etdirilməyə çalışıldığı bir dövrdə baş verdi və həmin təbliğatın qarşısında idmançının bacarığının necə böyük təsir yarada biləcəyini göstərdi.
Ancaq Ouensin hekayəsini yalnız Hitler və Berlin Olimpiadası ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Çünki onun həyatı həm də yoxsulluqdan yüksəlişin, vətənində ayrı-seçkiliklə üzləşməyin, şöhrətin keçiciliyinin və gecikmiş tanınmanın hekayəsidir.
O, stadionda finiş xəttini hamıdan əvvəl keçdi. Amma həyatının ən böyük sınağı qaçış zolağında deyildi.
Cessi Ouens dünyaya sübut etdi ki, insanın dəyərini dərisinin rəngi deyil, bacarığı və əməyi müəyyənləşdirir. Onun dörd qızıl medalı isə təkcə idman uğuru deyil, tarixdə özünə yer etmiş bir cavab oldu.
