Onkoloji xəstəliklər (xərçəng)

Onkoloji xəstəliklər, yəni xərçəng, müasir dövrdə insan sağlamlığı üçün ən ciddi təhdidlərdən biridir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) və Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin rəsmi məlumatlarına əsasən, bu xəstəliklər ölüm hallarının əsas səbəbləri arasında ürək-damar xəstəliklərindən sonra ikinci yerdə qərarlaşır. 2025-ci ilin aprel ayına olan məlumatlar göstərir ki, onkoloji xəstəliklərin yayılma tempi qlobal miqyasda artmaqda davam edir, Azərbaycanda isə bu problemə qarşı mübarizədə mühüm addımlar atılır. Bu məqalədə xərçəngin statistikası, risk faktorları, erkən diaqnostika və müalicədəki yeniliklərə dair aktual məlumatlar təqdim olunacaq.

Statistika və Mövcud Vəziyyət

ÜST-nin son hesabatlarına görə, 2025-ci ilə qədər dünyada 20 milyona yaxın yeni xərçəng hadisəsinin qeydə alınacağı proqnozlaşdırılır. 2022-ci ildə bu rəqəm 20 milyon civarında olub ki, bu da xəstəliyin dinamik artımını göstərir. Ölüm hallarının təxminən 22%-i tütün istifadəsi ilə əlaqələndirilir və hər il 4,2 milyon insan xərçəng səbəbindən erkən yaşda həyatını itirir. Azərbaycanda isə Dövlət Statistika Komitəsinin 2023-cü ilin sonuna olan məlumatlarına əsasən, ölkədə 70 minə yaxın xərçəng xəstəsi qeydiyyatdadır, onlardan 13,666-sı həmin il qeydə alınıb. Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyinin Milli Onkologiya Mərkəzinin (MOM) məlumatlarına görə, ölkədə ölüm səbəbləri arasında onkoloji xəstəliklər 11%-lə ikinci yerdədir.

Kişilərdə ən çox ağciyər, prostat və mədə xərçəngi, qadınlarda isə süd vəzi, uşaqlıq boynu və düz bağırsaq xərçəngi yayılıb. Uşaqlarda isə leykemiya, beyin şişləri və limfoma kimi xəstəliklər üstünlük təşkil edir ki, bu da bütün yenitörəmələrin 67%-ni əhatə edir.

Risk Faktorları və Profilaktika

Onkoloji xəstəliklərin yaranmasında həm genetik, həm də xarici amillər mühüm rol oynayır. ÜST-nin vurğuladığı əsas risk faktorları arasında tütünçəkmə (ağciyər xərçənginin 70%-i bu səbəbdən yaranır), alkoqol istifadəsi, qeyri-sağlam qidalanma, fiziki passivlik və ətraf mühitin çirklənməsi yer alır. Azərbaycanda Milli Onkologiya Mərkəzi tərəfindən aparılan araşdırmalar göstərir ki, qida borusu xərçəngi kimi xəstəliklər Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda daha çox rast gəlinir ki, bu da duzlu və hisə verilmiş qidaların həddindən artıq istehlakı ilə əlaqələndirilir.

Profilaktika baxımından ÜST qeyd edir ki, xərçəngin 30%-nin qarşısını sağlam həyat tərzi ilə almaq mümkündür. Azərbaycanda “Onkoloji Yardım haqqında” qanuna əsasən, müalicə-profilaktika tədbirləri dövlət səviyyəsində həyata keçirilir. Məsələn, İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi (İTSDA) 2024-cü ildən bəri şişönü xəstəliklərin erkən diaqnostikasını Xidmətlər Zərfinə daxil edib. Bu çərçivədə mammoqrafiya, kolposkopiya və MRT kimi müayinələr dövlət hesabına təmin olunur.

Erkən Diaqnostika və Müalicədə Yeniliklər

Erkən diaqnostika xərçənglə mübarizədə ən effektiv vasitədir. Azərbaycanda Milli Onkologiya Mərkəzi səyyar diaqnostik komplekslər vasitəsilə əhalinin ucqar bölgələrində müayinələr aparır. Bu komplekslər ultrasəs, rentgen və endoskopik avadanlıqlarla təchiz olunub və əhalinin şişönü xəstəliklərin erkən aşkarlanmasına kömək edir. ÜST-nin məlumatına görə, xərçəngin bir çox növləri ilkin mərhələdə heç bir əlamət vermədən inkişaf edir, buna görə də illik müayinələr – terapevt, ginekoloq və onkoloq konsultasiyaları – tövsiyə olunur.

Müalicə sahəsində isə 2025-ci ildə texnoloji yeniliklər diqqət çəkir. MOM-da istifadə olunan “IMRT” (intensiv modulyasiya olunmuş radioterapiya) və “stereotaktik radiocərrahiyyə” kimi üsullar 3 mm ölçüdə olan şişləri belə müalicə etməyə imkan verir. Beynəlxalq səviyyədə isə ÜST və digər qurumların dəstəklədiyi “likit biyopsi” texnologiyası aktuallaşır. Bu metod xəstənin qanında dolaşan tümör DNT-sini (ctDNA) aşkar edərək, xərçəngin diaqnozunu və müalicəsini asanlaşdırır. Azərbaycanda bu texnologiyanın tətbiqi hələ ilkin mərhələdə olsa da, gələcəkdə genişlənməsi planlaşdırılır.

Azərbaycanda Dövlət Siyasəti və Beynəlxalq Əməkdaşlıq

Azərbaycan hökuməti onkoloji xəstəliklərlə mübarizəni prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirib. “Onkoloji Yardım haqqında” qanuna əsasən, dövlət onkoloji xəstələrə tibbi yardımın həcmini və keyfiyyət standartlarını beynəlxalq tələblərə uyğun təmin edir. 2015-ci ildə Belçikanın “Orfit Industries” şirkəti ilə əməkdaşlıq sazişi imzalayan MOM, beynəlxalq tədris və sınaq mərkəzi statusu qazanmışdır. Bu, Azərbaycanın onkoloji xidmətlərinin dünya standartlarına uyğunluğunu təsdiqləyir.

Bundan əlavə, İTSDA-nın 2024-cü il açıqlamasına görə, onkoloji xəstəliklərin müalicəsinin icbari tibbi sığorta ilə tam təmin olunması üzərində iş aparılır. Bu prosesdə tibbi statistika, maliyyə imkanları və xidmət infrastrukturunun hazırkı vəziyyəti təhlil edilir.

Gələcək Perspektivlər

2025-ci ilin aprel ayına olan vəziyyətə əsasən, onkoloji xəstəliklərlə mübarizədə texnoloji innovasiyalar və maarifləndirmə tədbirləri önə çıxır. Azərbaycanda süd vəzi və ağciyər xərçənginin erkən diaqnostikası üzrə skrininq proqramları genişləndirilir. ÜST isə qlobal səviyyədə xərçəngə qarşı vaksinasiya (məsələn, HPV və Hepatit B) və immunoterapiya kimi metodların inkişafına dəstək verir. Ekspertlər hesab edir ki, 2030-cu ilə qədər xərçəngin qarşısını almaq və müalicə etmək imkanları əhəmiyyətli dərəcədə artacaq, lakin bu, beynəlxalq əməkdaşlıq və yerli səylərin birləşməsini tələb edir.

Nəticə

Onkoloji xəstəliklər həm Azərbaycanda, həm də dünyada ciddi bir sağlamlıq böhranı olaraq qalır. 6 aprel 2025-ci il tarixinə olan rəsmi məlumatlar göstərir ki, xərçənglə mübarizədə erkən diaqnostika, sağlam həyat tərzi və müasir texnologiyalar əsas rol oynayır. Azərbaycan bu sahədə dövlət səviyyəsində mühüm tədbirlər görsə də, əhalinin maarifləndirilməsi və beynəlxalq təcrübənin daha geniş tətbiqi ilə nəticələri daha da yaxşılaşdırmaq mümkündür. Xərçəngə qarşı mübarizə təkcə tibbi problem deyil, həm də sosial və iqtisadi məsuliyyətdir ki, bu da cəmiyyətin hər bir üzvünün iştirakını tələb edir.