Azərbaycanda ev təsərrüfatlarının uçotu ilə bağlı yayılan məlumatlar son günlər müxtəlif suallar doğurub. Bəzən bu proses yeni yoxlama mexanizmi kimi təqdim olunur, bəzən isə vətəndaşların üzərinə əlavə öhdəlik qoyulacağı barədə fərziyyələr səsləndirilir. Halbuki əsas məsələ daha sadədir: onilliklərdir mövcud olan uçotun aparılma qaydası rəqəmsal formata keçir.
Oxu.Az Dövlət Statistika Komitəsinə istinadən xəbər verir ki, ev təsərrüfatlarının uçotu kənd yaşayış məntəqələrində ötən əsrin 1940-cı illərindən, şəhər və qəsəbələrdə isə 2012-ci ildən aparılır. Deməli, söhbət sıfırdan yaradılan sistemdən deyil, mövcud məlumat toplama prosesinin müasirləşdirilməsindən gedir.
80 illik tarix: uçot nə üçündür?
Ev təsərrüfatlarının uçotu əhali haqqında müəyyən sosial, demoqrafik və təsərrüfat göstəricilərinin sistemləşdirilməsinə xidmət edir. Ailə tərkibi, məşğulluq, yaşayış şəraiti və digər müvafiq göstəricilər yaşayış məntəqələrinin vəziyyətini daha düzgün təsəvvür etməyə imkan verir. Bu məlumatlar ümumi statistikanı tamamlayan informasiya mənbələrindən biridir.
Məsələn, ərazidə neçə ailənin yaşadığı, ailələrin tərkibində hansı dəyişikliklərin baş verdiyi və əhalinin ehtiyaclarının necə formalaşdığı barədə dəqiq təsəvvür olmadan uzunmüddətli planlaşdırma çətinləşir. Uçotun məntiqi də məhz bu informasiya boşluğunu azaltmaqdır. O, nə yeni əmlak qeydiyyatı, nə də mülkiyyət hüququnu yenidən təsdiqləmə proseduru kimi təqdim edilməlidir.
Bəs 2027-ci ildən nə dəyişir?
Əsas yenilik uçotun texniki təşkilindədir. Rəsmi məlumata əsasən, 2027-ci ildən prosesin tam elektron formata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Kağız daşıyıcılarda aparılan qeydlər əvəzinə planşetlərdən istifadə olunacaq, toplanan məlumatlar vahid informasiya mühitində sistemləşdiriləcək. Elektron Hökumət İnformasiya Sistemi ilə inteqrasiya da nəzərdə tutulur.
Beləliklə, indiyədək məlumatların yazılması, yenilənməsi və ümumiləşdirilməsi üçün sərf olunan vaxt azala bilər. Müxtəlif dövlət informasiya ehtiyatlarında artıq mövcud olan məlumatların yenidən soruşulmasına ehtiyacın azalması da rəqəmsallaşdırmanın gözlənilən üstünlüklərindəndir. Bunun nə dərəcədə hiss olunacağı isə sistemin praktik tətbiqindən asılı olacaq.
Vətəndaşlar üçün konkret üstünlüklər
İlk növbədə, məlumatlarla tanış olmaq daha rahat ola bilər. Rəsmi açıqlamada vətəndaşların öz ev təsərrüfatlarına dair məlumatları "mygov" platforması vasitəsilə əlavə sorğu göndərmədən görə bilməsi nəzərdə tutulur. Bu, məlumatların şəffaflığı və əlçatanlığı baxımından əhəmiyyətlidir.
İkinci üstünlük təkrar inzibati prosedurların azalmasıdır. Dövlət qurumlarında artıq mövcud olan məlumatın hər dəfə vətəndaşdan ayrıca tələb olunmaması həm vaxt itkisini azalda, həm də məlumatların uyğunsuzluğunun qarşısını ala bilər. Üçüncü istiqamət isə məlumatların daha tez yenilənməsi və təhlil olunmasıdır.
Bununla belə, rəqəmsallaşma barədə məlumatı "vətəndaş heç bir məlumat təqdim etməyəcək" kimi başa düşmək düzgün olmaz. Konkret prosedurlar, tələb olunan məlumatlar və onların yoxlanılması qaydaları aidiyyəti qurumların rəsmi təlimatları ilə müəyyənləşdirilməlidir.
Dövlət proqramları niyə daha dəqiq məlumat tələb edir?
Məktəbə, uşaq bağçasına, tibb xidmətinə və ya sosial infrastruktura tələbat hər yaşayış məntəqəsində eyni deyil. Bir ərazidə gənc ailələrin sayı artır, başqa birində isə yaşlı əhalinin payı yüksəlir. Əhali haqqında yenilənmiş məlumatlar belə fərqləri vaxtında görməyə kömək edə bilər.
Məhz buna görə ev təsərrüfatlarının uçotu yalnız statistik hesabat məsələsi deyil. Düzgün işlənən məlumatlar dövlət proqramlarının real ehtiyaclara uyğun hazırlanmasında əlavə dayaq rolunu oynaya bilər. Məsələn, sosial xidmətlərin ərazi üzrə planlaşdırılması, kommunal və digər infrastruktur ehtiyaclarının qiymətləndirilməsi üçün etibarlı informasiya bazası vacibdir.
Lakin uçot məlumatları bütün qərarları avtomatik müəyyən etmir. Dövlət proqramlarının hazırlanması büdcə imkanları, qanunvericilik, digər statistik mənbələr və sahəvi qiymətləndirmələrlə birlikdə aparılır. Rəqəmsal uçot bu qərarların daha məlumatlı qəbul edilməsinə yardım edən vasitədir.
Sosial müdafiə ilə əlaqə necə qurulur?
Sosial dəstək mexanizmlərinin düzgün planlaşdırılması üçün əhalinin vəziyyəti haqqında etibarlı göstəricilər lazımdır. Məşğulluq, ailə tərkibi və yaşayış şəraiti kimi məlumatlar ehtiyacların ümumi mənzərəsini anlamağa kömək edə bilər. Elektron sistem bu göstəricilərin təhlilini sürətləndirmək potensialına malikdir.
Amma burada mühüm fərq var: ev təsərrüfatlarının uçotu sosial yardımın avtomatik verilməsi, dayandırılması və ya məbləğinin dəyişdirilməsi demək deyil. Sosial ödənişlər və ünvanlı yardım müvafiq qanunvericilik və ayrıca meyarlar əsasında tənzimlənir. Uçotun rəqəmsallaşdırılmasını bu qərarlarla eyniləşdirmək yanlış nəticəyə gətirə bilər.
Əmlak yoxlaması ilə bağlı suallar
İctimai müzakirələrdə ən çox diqqət çəkən mövzulardan biri evlərin və əmlakın yoxlanılması ilə bağlı iddialardır. Uçotda yaşayış və təsərrüfat göstəricilərinin nəzərə alınması özlüyündə yeni əmlak yoxlaması kampaniyasının başlanması anlamına gəlmir. Belə bir nəticə çıxarmaq üçün ayrıca hüquqi və rəsmi əsas göstərilməlidir.
Eyni zamanda, uçotun rəqəmsallaşdırılması ilə bağlı hər yeni texniki mərhələni vətəndaşlara yeni vergi, cərimə və ya mülkiyyət məhdudiyyəti tətbiq edilməsi kimi təqdim etmək də düzgün deyil. İctimaiyyətə çatdırılan xəbərlərdə mövcud uçotla yeni elektron tətbiq arasındakı fərq aydın saxlanmalıdır.
Fərdi məlumatların qorunması
Rəqəmsal sistemlərdə əsas suallardan biri fərdi məlumatların necə qorunmasıdır. Rəsmi izaha əsasən, uçot zamanı əldə olunan fərdi məlumatların işlənilməsi və mühafizəsi "Fərdi məlumatlar haqqında" qanunun tələblərinə uyğun həyata keçirilməlidir. Məlumatlara girişin səlahiyyətlər üzrə məhdudlaşdırılması və təhlükəsiz saxlanma kimi məsələlər praktik icrada xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Vətəndaşların sistemə etimadı üçün yalnız texniki imkanlar deyil, qaydaların aydın izahı da vacibdir. Hansı məlumatın hansı məqsədlə toplandığı, kimlərin ondan istifadə edə bildiyi və məlumatlarda səhv aşkar edildikdə necə düzəliş ediləcəyi barədə izahlar prosesin daha rahat anlaşılmasına kömək edər.
Nəticə: yeni uçot deyil, yeni format
Mövzunun mahiyyəti bir cümlə ilə ifadə oluna bilər: Azərbaycanda ev təsərrüfatlarının uçotu yeni başlamır, uzun illərdir aparılan proses rəqəmsallaşdırılır. 2027-ci ildən nəzərdə tutulan elektron format məlumatların daha operativ işlənməsinə, vətəndaşların inzibati yükünün azalmasına və dövlət proqramlarının real ehtiyaclara əsaslanmasına şərait yarada bilər.
Bu səbəbdən məsələni şayiələr və fərziyyələrlə deyil, rəsmi məlumatlar və konkret tətbiq qaydaları əsasında qiymətləndirmək vacibdir. Uçotun məqsədini, tarixini və texniki yeniliyini bir-birindən ayırmaq həm də ictimai müzakirənin daha sağlam aparılmasına xidmət edir.
