Ağstafa rayonu: tarixi, təbiəti və mədəniyyəti

Ağstafa rayonu Azərbaycan Respublikasının şimal-qərb hissəsində, Böyük Qafqazın ətəkləri, Kiçik Qafqazla Qabırrı yaylası arasında, Gəncə-Qazax maili düzənliyində və Ceyrançöl öndağlığında yerləşir. Rayon Gürcüstan Respublikası, Ermənistan Respublikası, Tovuz və Qazax rayonları ilə həmsərhəddir, bu da ona strateji baxımdan mühüm coğrafi mövqe qazandırır. Rayonun sahəsi 1503,7 km² təşkil edir, mərkəzi isə Ağstafa şəhəridir.

Adının mənşəyi və tarixi köklər

Tədqiqatçıların fikrincə, Ağstafa adı Kürün sağ qolu olan Ağstafa çayının adından götürülüb və bu ad XII əsr erməni mənbələrində "Axstev" kimi qeyd olunub. Ərazi adına ilk dəfə XIV əsr tarixçisi Həmdulla Qəzvinin "Nüzhət əl-qulub" əsərində rast gəlinir. Tarixi mənbələrə görə 1593-cü ildə bu ərazi Osmanlı imperiyasının Axıstabad sancağı olmuşdur, bu da bölgənin qədim dövlətçilik ənənəsinə malik olduğunu göstərir.

Müasir inzibati rayon kimi Ağstafa 24 yanvar 1939-cu ildə yaradılmış, sonradan 1959-cu ildə ləğv edilərək Qazax rayonu ilə birləşdirilmiş, 1990-cı ildə isə yenidən müstəqil inzibati vahidə çevrilmişdir. 

Coğrafiyası, iqlimi və təbii sərvətləri

Rayonun iqlimi mülayim-isti və yarımsəhra tipindədir. Ərazidən Kür çayı, onun qolu Ağstafaçay, eləcə də bir neçə kiçik çay axır, həmçinin Həsənsu çayı və duzlu göllər mövcuddur. Səthi əsasən düzənlik və alçaqdağlıqdan ibarətdir.

Ağstafa öz zəngin bitki və heyvanat aləmi ilə seçilir. Ərazidə ayı, canavar, tülkü, çöldonuzu, boz dovşan kimi heyvanlara, qırqovul, turac, kəklik və göyərçin kimi quşlara rast gəlinir. Bölgənin ən dəyərli təbiət obyektlərindən biri Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruğudur, hansı ki, rayon ərazisində yerləşir.

Arxeoloji abidələr və mədəni irs

Ağstafa rayonu Azərbaycanın ən zəngin arxeoloji xəritəsinə malik bölgələrindən biridir. Rayon ərazisində tunc dövrünə aid Töyrətəpə yaşayış yeri, tunc-dəmir dövrünün sərhədinə aid Çobandaşlı məskəni kimi dünya əhəmiyyətli abidələr aşkar edilmişdir. Bundan əlavə, Molla Nağı təpəsi, Durnatəpə, Böyüktəpə, Cantəpə və Yastıtəpə kimi qədim yaşayış yerləri də rayonun tarixi zənginliyini nümayiş etdirir. Bu abidələr Ağstafanın min illər boyu insan məskəni kimi mövcud olduğunu sübut edir.

Nəqliyyat qovşağı və "İpək Yolu" irsi

Tarixən Ağstafa "İpək Yolu" ticarətində mühüm mövqe tutub, Gürcüstan və İrandan gələn karvanlar burada dayanıb, buna görə də bölgə "dəvə yolu" adlandırılıb. Müasir dövrdə bu ənənə davam etdirilir: 1990-cı illərdə TRASEKA layihəsi çərçivəsində karvan yolu bərpa olunub. Rayonun strateji əhəmiyyəti həm də 1881-ci ildə çəkilmiş Bakı-Tbilisi dəmir yolunun buradan keçməsi ilə şərtlənir. Bundan başqa, Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri də rayon ərazisindən keçərək onu regional enerji infrastrukturunun mühüm hissəsinə çevirir. 

İnzibati quruluşu

Bugünkü Ağstafa rayonunda bir şəhər (Ağstafa), doqquz qəsəbə və 29 kənd mövcuddur. Sovet dövründə verilmiş bir sıra yer adları müstəqillik illərində milli-mədəni köklərə uyğun yenidən adlandırılıb — məsələn, Kalininkənd Vurğun qəsəbəsi, Marksovka isə Xətai kəndi kimi tanınmağa başlayıb.

Nəticə

Ağstafa rayonu qədim tarixi, zəngin təbiəti və strateji coğrafi mövqeyi ilə Azərbaycanın ən diqqətəlayiq bölgələrindən biridir. Arxeoloji abidələrdən tutmuş müasir nəqliyyat dəhlizlərinə qədər bu diyar keçmişlə bu günü özündə birləşdirir və ölkənin qərb qapısı kimi əhəmiyyətini qoruyub saxlayır.