Basqal qəsəbəsi: İsmayıllının qədim tarix-mədəniyyət qoruğu

Basqal qəsəbəsi Azərbaycan Respublikasının İsmayıllı rayonunda yerləşən, zəngin tarixi və mədəni irsi ilə tanınan qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Bakıdan təxminən 150-160 kilometr məsafədə, dəniz səviyyəsindən təxminən 1000 metr yüksəklikdə yerləşən qəsəbə, orta əsr şəhər mədəniyyətinin əsas elementlərini bu günə qədər qoruyub saxlaya bilmişdir.

Qəsəbənin tarixi kökləri

Aparılan elmi araşdırmalara görə, Basqalın yerləşdiyi ərazi hələ eramızdan əvvəl IV əsrdə mövcud olan qədim Alban dövlətinə mənsub olmuşdur. Tarixçilər qəsəbənin 2500-3000 illik tarixə malik olduğunu bildirirlər. "Basqal" toponiminin qədim türk mənşəli olduğu və "qala qur", "baş qala" mənasını verdiyi qeyd edilir. Bu ad, əraziyə vaxtilə məskunlaşmış qədim türkdilli Basil tayfa birləşməsi ilə də əlaqələndirilir.

Orta əsrlərdə Basqal Şirvanın mühüm mərkəzlərindən biri olub və XVI-XVII əsrlərdə region üçün əhəmiyyətli ipəkçilik mərkəzlərindən sayılırdı. Tarixi mənbələrdə qeyd edildiyi kimi, XIII əsrdə bu bölgəni ziyarət etmiş məşhur səyyahlar burada inkişaf etmiş ipək toxuculuğunun şahidi olmuşlar. Qəsəbənin memarlıq quruluşu vahid plan prinsipləri əsasında formalaşıb — baş küçə ətrafında ictimai, dini, sənətkarlıq və yaşayış binaları, məhəllələr, bulaqlar birləşdirilib.

Tarixi məhəllələr və abidələr

Basqalın qədim hissəsi Qalabaşı qalası, Qoşabulaq, Dəmirçibazar, Dərəməhəllə, Xarabiyan, Kələküçə, Qəlibgah və Çayqırağı kimi tarixi məhəllələri əhatə edir. Qoşabulaq məhəlləsi altı əsrlik tarixə malik bulağı ilə tanınır. Diqqətəlayiq faktlardan biri odur ki, Basqalda hələ XIII-XIV əsrlərdə kürəbənd adlanan yeraltı su-kanalizasiya sistemi qurulmuşdur ki, bu da onu digər tarixi yaşayış məntəqələrindən fərqləndirir. Qoruq ərazisində XVII əsrə aid hamam və məscid kimi memarlıq abidələri də qorunub saxlanılır.

Dövlət tarix-mədəniyyət qoruğu statusu

Basqalın tarixi-mədəni əhəmiyyətini nəzərə alaraq, 1989-cu ildə burada "Basqal" Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu yaradılmışdır. Qoruğun ümumi sahəsi təxminən 50-76 hektar arasında dəyişir və qəsəbənin qədim hissəsini əhatə edir. 2018-ci il oktyabr ayında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev "Basqal" Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu haqqında sərəncam imzalamışdır. Bu sənəd əsasında qəsəbədə sosial-iqtisadi inkişaf, infrastruktur yenilənməsi və tarixi irsin bərpası istiqamətində bir sıra tədbirlər həyata keçirilib: qəsəbə təbii qazla təmin olunub, Basqal çayı üzərində yeni körpü tikilib, abadlıq işləri aparılıb, qədim küçələr çay daşı ilə döşənib və bulaqlarda bərpa işləri görülüb.

Kəlağayıçılıq ənənəsi

Basqal Azərbaycan kəlağayısının vətəni kimi tanınır. Əsrlər boyu davam edən ənənəvi kəlağayı istehsalı sənəti bu gün də qəsəbədə yaşadılır və yerli ustalar tərəfindən nəsildən-nəslə ötürülür. Məhz bu qədim sənətkarlıq ənənəsi sayəsində Azərbaycan kəlağayısının hazırlanma sənəti YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Qəsəbədə fəaliyyət göstərən mədəniyyət evi bu ənənənin yaşadılması və təbliği istiqamətində mühüm rol oynayır.

Müasir Basqal və turizm imkanları

Bu gün Basqal qəsəbəsi həm tarixi-mədəni turizm, həm də təbiət turizmi baxımından diqqət çəkir. Qəsəbənin ətrafındakı təpəlik və dağlıq relyef, mülayim rütubətli iqlim və mənzərəli mühit turistlər üçün əlverişli şərait yaradır. Son illərdə ərazidə müasir turizm infrastrukturunun inkişafı da davam etdirilir, bu isə həm yerli, həm də xarici qonaqların Basqala marağını artırır.

Nəticə etibarilə, Basqal qəsəbəsi tarixi dərinliyi, memarlıq özünəməxsusluğu və yaşayan sənətkarlıq ənənələri ilə Azərbaycanın mədəni irsinin qorunub saxlanılan mühüm nümunələrindən biri olaraq qalmaqdadır.