Hacı Zeynalabdin Tağıyev 1838-ci ildə (bəzi mənbələrdə 1823-cü il) Bakıda, İçərişəhərdə kasıb bir başmaqçı ailəsində dünyaya gəlib. Anası Ümmü Xanımı 10 yaşında itirən Zeynalabdin, erkən yaşlarından zəhmətə qol qoyub. Atası onu bənna yanına usta köməkçisi qoyduqda, o, hələ 12 yaşında daş yonmağa, 15 yaşında isə bənnalıq etməyə başlayıb. Bu zəhmətkeşlik onun gələcək uğurlarının təməlini qoydu. 1873-cü ildə Bibiheybətdə torpaq icarəyə götürərək neft axtarışına başlayan Tağıyev, beş illik əzm və itkilərdən sonra 1878-ci ildə neft fontanı vurduqda, bir anda Bakının ən varlı simalarından birinə çevrildi. Onun “H.Z. Tağıyev” şirkəti qısa müddətdə neft hasilatı, emalı və ixracı ilə regionun iqtisadi nəhənginə çevrildi.
Maarifçilik və Xeyriyyəçilik: Millətin Atası
Tağıyevin sərvəti yalnız şəxsi zənginliklə məhdudlaşmadı; o, bu vəsaiti xalqının tərəqqisi üçün sərf etdi. 1901-ci ildə Bakıda müsəlman Şərqində ilk qızlar məktəbini tikdirməsi onun ən böyük xidmətlərindən biridir. Bu məktəb, ikinci arvadı Sona xanımın təhsil ala bilməməsindən ilhamlanaraq inşa edilib və dövrün mühafizəkar müxalifətinə baxmayaraq, qızların təhsilə cəlb olunmasında inqilabi addım olub. Tağıyev həmçinin yüzlərlə gənci xaricdə – İngiltərə, Fransa, Almaniya və Rusiyada təhsil almağa göndərib, onların arasında Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Nəriman Nərimanov kimi görkəmli şəxsiyyətlər də var idi.
Onun xeyriyyəçiliyi sərhədləri aşırdı. XX əsrin əvvəllərində Pakistanda taun epidemiyası zamanı Tağıyev şəxsi vəsaiti ilə 300 min ampula vaksin göndərərək milyonlarla insanın həyatını xilas etdi. Bu gün Pakistan dərsliklərində onun adı ehtiramla anılır və bu jest Azərbaycan-Pakistan münasibətlərinin tarixi köklərindən biri kimi qalır.
1920-ci il və Sonrası: Sərvətin İtirilməsi
Sovet Rusiyasının 1920-ci ildə Azərbaycanı işğal etməsi Tağıyevin həyatında dramatik dönüş nöqtəsi oldu. Bütün sərvəti – neft mədənləri, fabriklər, balıqçılıq təsərrüfatları və daşınmaz əmlakı müsadirə edildi. Lakin Nəriman Nərimanovun göstərişi ilə ona bir mülk seçmək imkanı verildi və o, Mərdəkandakı bağ evini seçdi. 1924-cü il sentyabrın 1-də, 86 yaşında (bəzi mənbələrə görə 101 yaşında) Mərdəkanda vəfat edən Tağıyev, vəsiyyətinə uyğun olaraq axund Molla Abuturabın ayaqları altında dəfn olundu. Bu istək, onun axundla son görüşündə eşitdiyi “Allah istəsə, sərvətini bir göz qırpımında əlindən ala bilər” sözlərindən təsirlənmişdi.
2025-ci ildə Tağıyevin İrsi
2025-ci ilin aprel ayına gəldikdə, Tağıyevin mirası hələ də canlıdır. Onun Bakıda tikdirdiyi saray bu gün Azərbaycan Tarix Muzeyi kimi fəaliyyət göstərir və memar İosif Qoslavskinin şah əsəri olaraq UNESCO-nun diqqətindədir. Qızlar məktəbi binası isə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutuna ev sahibliyi edir. Tağıyevin xeyriyyəçilik ənənəsi müasir Azərbaycanda da davam edir; onun ruhu, ölkənin sosial layihələrində və təhsilə verdiyi dəyərdə özünü göstərir.
Son illərdə Tağıyevin nəslinin Amerikada yaşayan davamçıları, xüsusilə nəticəsi Əli bəy Nadir Safyurdlu, Bakıya səfərlər edərək atalarının irsini araşdırmağa çalışır. 2025-ci ildə bu səfərlərin daha da intensivləşəcəyi gözlənilir, çünki Azərbaycan hökuməti Tağıyevin 200 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirlər planlaşdırır. Bu tədbirlər çərçivəsində onun həyatını və xidmətlərini işıqlandıran sərgilər, konfranslar və bəlkə də yeni nəşrlər gözlənilir.
Nəticə
Hacı Zeynalabdin Tağıyev təkcə neft milyonçusu deyil, həm də xalqının tərəqqisi üçün ömrünü və sərvətini fəda etmiş bir şəxsiyyətdir. 2025-ci ilin aprelində, onun irsinə yenidən nəzər salarkən, Tağıyevin zəhmətkeşlik, xeyriyyəçilik və maarifçilik kimi dəyərləri bu gün də aktual olaraq qalır. Onun həyatı, kasıb bir başmaqçı oğlundan millətin atasına çevrilən bir insanın ilhamverici hekayəsidir və bu hekayə Azərbaycanın gələcək nəsilləri üçün də yol göstərici olacaq.
