HİV infeksiyası: əlamətlər, müalicə və profilaktika

İnsan immunçatışmazlığı virusu (HİV) immun sistemin hüceyrələrini zədələyərək orqanizmin infeksiyalara və bəzi onkoloji xəstəliklərə qarşı müqavimətini tədricən azaldır. Müalicə olunmadıqda HİV infeksiyası son mərhələyə — qazanılmış immun çatışmazlığı sindromuna (QİÇS) keçə bilər. Vacib məqam: HİV və QİÇS eyni şey deyil, QİÇS müalicə olunmayan infeksiyanın son mərhələsidir. Müasir tibb hələ ki HİV infeksiyasını tam sağalda bilmir, lakin antiretrovirus terapiyası virusu onilliklər boyu nəzarətdə saxlamağa imkan verir.

Virusun ötürülmə yolları

HİV müəyyən bioloji mayelər — qan, ana südü, sperma və vaginal ifrazatlar vasitəsilə ötürülür. Əsas yoluxma yolları:

- yoluxmuş partnyorla qorunmasız cinsi əlaqə;
- sterilizasiya olunmamış iynə və şprislərin istifadəsi;
- yoluxmuş qan və ya onun komponentlərinin köçürülməsi;
- hamiləlik, doğuş və ya ana südü ilə qidalandırma zamanı anadan uşağa ötürülmə.

Virus əl sıxma, qucaqlaşma, ümumi qab-qacaq istifadəsi, həşərat çalması və ya hava-damcı yolu ilə ötürülmür — bu, xəstəlik haqqında ən geniş yayılmış səhv fikirlərdən biridir.

Əlamətlər və xəstəliyin mərhələləri

Erkən mərhələdə, yoluxmadan iki-dörd həftə sonra bir çox insanlarda qripə bənzər vəziyyət yaranır: hərarətin yüksəlməsi, boğaz ağrısı, limfa vəzilərinin böyüməsi, səpki və ümumi zəiflik. Sonra illərlə davam edə bilən uzunmüddətli simptomsuz dövr başlayır. Müalicə olmadıqda xəstəlik son mərhələyə keçir və bu zaman CD4-hüceyrələrinin sayı kəskin azalır, opportunistik infeksiyalar inkişaf edir.

Diaqnostika

Statusu öyrənməyin yeganə etibarlı yolu HİV testindən keçməkdir. Müasir testlər virusun antitel və antigenlərini müəyyən edir və mümkün yoluxmadan bir neçə həftə sonra dəqiq nəticə verə bilir. İnfeksiyanın erkən aşkarlanması çox vacibdir: bu, vaxtında terapiyaya başlamağa və virusun daha da yayılmasının qarşısını almağa imkan verir.

Müalicə: antiretrovirus terapiyası

Antiretrovirus terapiyası (ART) HİV infeksiyasının müalicəsinin əsas metodudur. O, virusun orqanizmdə çoxalmasını boğur, immun sisteminin işini bərpa edir və viral yükü təyin oluna bilməyən səviyyəyə qədər azaldır. Preparatların müntəzəm qəbulu zamanı HİV-lə yaşayan insan tam dəyərli həyat sürə bilər, virusun cinsi partnyora ötürülmə riski isə demək olar ki, sıfıra enir.

Profilaktika

Yoluxma riskini azaltmağa prezervativlərdən istifadə, mütəmadi test etdirmə, iynələrin birgə istifadəsindən imtina, həmçinin virusla mümkün təmasdan əvvəl və ya dərhal sonra xüsusi preparatların qəbulunu nəzərdə tutan pre-ekspozisiya və post-ekspozisiya profilaktikası kömək edir.

Dünyada HİV statistikası

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2024-cü ilin sonuna dünyada təxminən 40,8 milyon insan HİV infeksiyası ilə yaşayırdı, onların təxminən 65%-i Afrika regionunda idi. 2024-cü il ərzində təxminən 1,3 milyon yeni yoluxma halı və HİV ilə əlaqədar 630 min ölüm qeydə alınıb. İnfeksiyaya qarşı dərmanın olmamasına baxmayaraq, terapiyaya çıxış genişlənməkdə davam edir, profilaktika haqqında məlumatlılıq isə virusun yayılma tempini azaldır.