Azərbaycan mətbuat tarixində özünəməxsus yer tutan "Molla Nəsrəddin" jurnalı təkcə bir satirik nəşr deyil, həm də xalqın oyanışını, maariflənməsini və cəmiyyətin problemlərinə güzgü tutmasını təmin edən mühüm bir mədəni hadisədir. İlk sayı 1906-cı il aprelin 7-də Tiflisdə işıq üzü görən bu jurnal, 25 illik fəaliyyəti dövründə ümumilikdə 748 nömrə ilə nəşr olunmuşdur: 340-ı Tiflisdə (1906–1917), 8-i Təbrizdə (1921) və 400-ü Bakıda (1922–1931). Jurnalın yaradıcıları – Cəlil Məmmədquluzadə, Ömər Faiq Nemanzadə və maliyyə dəstəyi ilə maarifpərvər tacir Məşədi Ələsgər Bağırzadə – Azərbaycan və Şərq dünyası üçün yeni bir mətbuat ənənəsinin əsasını qoymuşlar.
Tarixi Əhəmiyyəti
"Molla Nəsrəddin" jurnalı Azərbaycanda ilk şəkilli jurnal olmaqla yanaşı, Şərqdə satirik mətbuatın pioneri kimi tanınır. Cəlil Məmmədquluzadənin baş redaktorluğu ilə nəşr olunan jurnal, sadə xalq dilində yazıları və rəngli karikaturaları ilə geniş kütlələrə çatmışdır. Jurnalın ilk nömrəsinin üz qabığında yer alan məşhur karikatura – Molla Nəsrəddinin yatmış müsəlmanları oyatmağa çalışdığı rəsm – onun proqramını və məqsədini açıq şəkildə ortaya qoyur: cəhalətlə mübarizə, dini fanatizmin tənqidi və cəmiyyətin modernləşməsi.
Jurnal təkcə Azərbaycanda deyil, bütün müsəlman dünyasında – Mərakeşdən Orta Asiyaya qədər – böyük maraqla qarşılanmışdır. Tiflis, Bakı, Təbriz kimi şəhərlərlə yanaşı, Tehran, İstanbul, Qahirə, Bombey və Kəlküttə kimi mərkəzlərdə də oxucuları olmuşdur. Bu geniş yayılma, jurnalın universal problemlərə toxunduğunu və yerli xüsusiyyətləri qlobal kontekstdə əks etdirdiyini göstərir.
Məzmun və Təsir
"Molla Nəsrəddin" cəmiyyətdəki sosial, siyasi və mədəni problemləri kəskin satira ilə işıqlandırmışdır. Dini fanatizm, qadınların hüquqsuzluğu, təhsilin zəifliyi, korrupsiya və istibdad kimi mövzular jurnalın əsas hədəfləri idi. Oskar Şmerlinq və digər rəssamların çəkdiyi karikaturalar bu tənqidi daha da gücləndirərək, savadsız kütlələrə belə mesajları vizual formada çatdırmışdır. Məsələn, "Sizi deyib gəlmişəm" karikaturası Şərq xalqlarının oyanışına çağırışın simvoluna çevrilmişdir.
Jurnalın təsiri təkcə Azərbaycanda deyil, qonşu ölkələrdə də hiss olunmuşdur. Təbrizdə "Azərbaycan", Tehranda "Suri-İsrafil" kimi satirik nəşrlər "Molla Nəsrəddin"in üslubundan ilhamlanmışdır. İran və Osmanlı imperiyalarında jurnal bəzən qadağan olunsa da, gizli şəkildə yayılmış və xalqın inqilabi ruhunu gücləndirmişdir.
Müasir Aktuallıq
2025-ci ilə qədəm qoyduğumuz bu gün "Molla Nəsrəddin"in irsi hələ də aktuallığını qoruyur. Jurnalın tənqid etdiyi məsələlər – cəhalət, sosial ədalətsizlik, qadın hüquqlarının tapdanması – bəzi cəmiyyətlərdə hələ də mövcuddur. Müasir dövrdə sosial media və internet platformaları "Molla Nəsrəddin" ruhunu yaşatmağa çalışır; onun karikaturaları və yazıları tez-tez paylaşılır, müxtəlif saytlarda elektron nüsxələri əlçatan olur. Bu, jurnalın mesajlarının zamansız olduğunu və yeni nəsillər üçün də dəyərli bir örnək təşkil etdiyini sübut edir.
Eyni zamanda, jurnalın Azərbaycan ədəbi dilinin formalaşmasındakı rolu da danılmazdır. Sadə və ümumxalq dilində yazılan mətnlər, bugünkü Azərbaycan türkcəsinin əsasını qoyan amillərdən biri olmuşdur. Bu baxımdan, "Molla Nəsrəddin" təkcə satirik bir nəşr deyil, həm də milli mədəniyyətin inkişafında mühüm bir mərhələdir.
Nəticə
"Molla Nəsrəddin" jurnalı Azərbaycanın və Şərqin mətbuat tarixində silinməz iz qoymuş bir abidədir. Onun cəsarətli mövqeyi, kəskin tənqidi və xalqı maarifləndirmə missiyası bu gün də öyrəniləsi və təqdirəlayiqdir. Müasir dövrdə bu irsi yaşatmaq, onun ideyalarını yeni nəsillərə çatdırmaq və cəmiyyətin problemlərinə satirik prizmadan baxmaq hər bir ziyalının vəzifəsi olmalıdır. Beləliklə, "Molla Nəsrəddin" nəinki keçmişin səsi, həm də gələcəyə işıq tutan bir mayak olaraq qalır.
