Nauru

Nauru: fosforit zirvəsi, Topsaydın ay mənzərələri, ekvator həyatı və Bakı ilə iqlim həmrəyliyi

Nauru Respublikası — planetin ən kiçik ada dövləti və dünyanın ən kiçik müstəqil respublikasıdır; Sakit okeanın qərbində, Mikroneziyada, ekvatordan cəmi 42 kilometr cənubda yerləşir. Ölkə sahəsi cəmi 21,3 kvadratkilometr olan tək, təcrid olunmuş oval formalı mərcan atolunu tutur. Nauru unikal və dramatik taleyə malikdir: 1970–1980-ci illərdə fosforit hasilatı sayəsində böyük sərvət dövrü yaşayan və adambaşına düşən gəlirə görə planetin liderləri sırasına daxil olan ada sonradan ehtiyatların tükənməsi və ağır ekoloji fəsadlarla üzləşdi; bu isə onun tarixini qloballaşma çağırışlarının, dayanıqlı inkişafın və iqlim böhranı ilə mübarizənin ibrətamiz nümunəsinə çevirdi.

Topsaydın mərcan sütunları, Buada laqunu və dairəvi yol

Naurunun təbii relyefi adanın demək olar ki, bütün həyatının və infrastrukturunun cəmləşdiyi 150–300 metr enində ensiz sahil zolağına və mərkəzi əhəngdaşı yaylasına — Topsayda bölünür. Bir əsr davam edən fasiləsiz açıq fosforit hasilatı nəticəsində mərkəzi hissənin təxminən 80%-i yadplanetli mənzərəyə çevrilib: hündürlüyü 4 metrdən 10 metrə qədər olan aşınmış əhəngdaşı sütunları və dişlərindən ibarət sonsuz labirintlər yaranıb. Naurunun yeganə şirinsulu su hövzəsi və yaşıl vahəsi banan bağları, kokos palmaları və pandanus ağacları ilə əhatələnmiş karst mənşəli Buada laqunudur. Adanı 19 kilometrlik dairəvi asfalt yol əhatə edir; bu yolla avtomobillə bütün dövləti yarım saatdan az müddətdə dövrə vurmaq mümkündür. Nauruda rəsmi paytaxt yoxdur: hökumət mərkəzi və parlament kompleksi Nauru Beynəlxalq Hava Limanının yeganə uçuş-enmə zolağının yanında, Yaren dairəsində yerləşir.

12 qəbilədən və müstəmləkə üçlüyündən suveren respublikaya doğru

Yerli əhali Nauruda 3000 ildən çox əvvəl məskunlaşaraq 12 ənənəvi qəbilədən ibarət patrilinear cəmiyyət formalaşdırmışdır (onların xatirəsi dövlət bayrağındakı onikigüşəli ağ ulduzla əbədiləşdirilib). Avropalılardan ilk dəfə 1798-ci ildə britaniyalı kapitan Con Firn bu adaya çatmış və onu «Xoş ada» (Pleasant Island) adlandırmışdır. XIX əsrin sonunda ada Almaniya imperiyası tərəfindən ilhaq edildi. Əsrlərin qovşağında Nauruda yüksəkkeyfiyyətli fosforitlərin (dəniz quşlarının ifrazatından — quanodan yaranan üzvi mənşəli) ən zəngin yataqları aşkar olundu. Birinci Dünya müharibəsindən sonra Nauru Böyük Britaniya, Avstraliya və Yeni Zelandiyanın birgə mandatlı idarəçiliyinə keçdi. İkinci Dünya müharibəsi illərində ağır yapon işğalını yaşayan Nauru xalqı 1968-ci il yanvarın 31-də tam müstəqillik qazandı.

Freqatların ovlanması, pandanus həsirləri və ənənəvi balıq süfrəsi

Nauruluların mədəniyyəti okeanla qırılmaz tellərlə bağlıdır. Dəniz quşlarının — böyük freqatların əhliləşdirilməsi və saxlanması adalıların ən qədim ənənələrindəndir: onlar üçün taxta qonaqlama yerləri düz ləpədöyənin kənarındakı mərcan riflərində qurulur, quşu cəlb etmək bacarığı isə ovçunun cəsarət və ustalığının göstəricisi sayılırdı. Qadınlar qurudulmuş və xırdalanmış pandanus yarpaqlarından yelpiklər, səbətlər və həsirlərin əllə toxunması ənənələrini qoruyub saxlayırlar. Nauru dili Mikroneziya qrupuna aiddir və son dərəcə mürəkkəb qrammatikaya malikdir, lakin gündəlik və işgüzar həyatda ingilis dili üstünlük təşkil edir. Ənənəvi qastronomiya təzə ovlanan balıqlara (okean tunesı, uçar balıq, vahu), kokos yonqarına və torpaq sobalarda bişirilən çörək ağacı meyvələrinə əsaslanır, lakin bu gün ərzaq məhsullarının mütləq əksəriyyəti xaricdən idxal olunur.

Torpaqların rekultivasiyası, dərinsulu faydalı qazıntılar və Bakı ilə həmrəylik

XXI əsrdə Nauru iqtisadiyyatı fundamental transformasiya vəzifəsini həll edir. İlkin fosforit yataqlarının tükənməsindən sonra ölkə ikinci dərəcəli filiz qalıqlarının emalını həyata keçirir, özünün 200 millik geniş müstəsna iqtisadi zonasında tunes ovlamaq üçün lisenziyaların satışını inkişaf etdirir və okean dibindən polimetal konkresiyaların toplanması təşəbbüslərini (Klarion-Klipperton zonasında) fəal təşviq edir. Torpaqların meşəsalma və tikinti üçün bərpası məqsədilə Topsayd yaylasının genişmiqyaslı rekultivasiyası ən mühüm milli vəzifə kimi çıxış edir.

Alçaq təcrid olunmuş atolda yerləşməsi səbəbindən Nauru iqlim təhdidlərinin ön xəttindədir: okeanın temperaturunun yüksəlməsi sahilləri dalğalardan qoruyan mərcan riflərinin ağarmasına gətirib çıxarır, quraqlıqların şiddətlənməsi isə kritik içməli su çatışmazlığı yaradır. Nauru Kiçik Ada Dövlətləri Alyansının (AOSIS) və Sakit Okean Forumunun fəal üzvüdür.

Diplomatik müstəvidə Nauru və Azərbaycan dövlət suverenliyi və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə dönmədən əməl edərək BMT platformasında konstruktiv əməkdaşlıq edirlər. Bakıda keçirilən COP29 iqlim sammitində Nauru kiçik ada inkişaf etməkdə olan dövlətlərin (SIDS) maraqlarını müdafiə etmək üçün etibarlı tribuna əldə etdi. Nauru Respublikasının Prezidenti Devid Adeanq sammitdə iştirak etmək üçün şəxsən Azərbaycana səfər etmiş, İtki və Zərərlərə Cavab Fondunun fəaliyyətə başlamasında, eləcə də Okeaniyanın kövrək ekosistemlərini iqlim eroziyasından xilas etmək üçün məqsədli iqlim maliyyələşdirilməsinin səfərbər olunmasında Bakının rolunu yüksək qiymətləndirmişdir.