Orqan transplantasiyası müasir tibbin ən böyük nailiyyətlərindən biridir və həyati təhlükəsi olan xəstələrə ikinci həyat şansı verir. Azərbaycanda bu sahə son illərdə əhəmiyyətli inkişaf etsə də, hələ də bir sıra çətinliklər və potensial imkanlar mövcuddur. Rəsmi mənbələrə əsaslanaraq, bu məqalədə Azərbaycanda orqan transplantasiyasının tarixi, hüquqi tənzimlənməsi, cari vəziyyəti və gələcək perspektivləri haqqında ətraflı məlumat təqdim olunacaq.
Orqan Transplantasiyasının Tarixi və Azərbaycandakı Başlanğıcı
Orqan transplantasiyası dünyadakı ilk uğurlu təcrübələrə 20-ci əsrin əvvəllərindən etibarən rast gəlinir. İlk dəfə 1933-cü ildə Ukraynada böyrək transplantasiyası həyata keçirilmiş, 1954-cü ildə isə ABŞ-da yüksək nəticəli əməliyyat aparılmışdır. Azərbaycanda isə bu sahənin əsası 1971-ci ildə akademik Mirməmməd Cavadzadə tərəfindən qoyulmuşdur. O, Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərqdə ilk dəfə böyrək transplantasiyası əməliyyatını uğurla icra etmişdir. Bu nailiyyətinə görə 1974-cü ildə SSRİ Dövlət Mükafatına layiq görülən Cavadzadənin rəhbərliyi ilə 1983-cü ilə qədər təxminən 30 belə əməliyyat aparılmışdır. Lakin Sovet İttifaqının dağılması dövründə yaranan iqtisadi və texniki çətinliklər bu sahədəki fəaliyyəti dayandırmışdır.
Müstəqillik dövründə, xüsusilə Heydər Əliyevin hakimiyyəti zamanı orqan transplantasiyası sahəsində hüquqi baza formalaşdırılmışdır. 1999-cu ildə "İnsan orqan və (və ya) toxumalarının transplantasiyası haqqında" qanun qəbul edilmiş, 2000-ci ildə isə Nazirlər Kabineti tərəfindən transplantasiyasına icazə verilən orqan və toxumaların siyahısı təsdiq olunmuşdur. Bu qanun ölkədə orqan transplantasiyasının tənzimlənməsi üçün mühüm addım olmuşdur.
Hüquqi Çərçivə və Tənzimləmə
Azərbaycanda orqan transplantasiyası "İnsan orqan və toxumalarının donorluğu və transplantasiyası haqqında" qanunla tənzimlənir. Bu qanun 2022-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minmişdir və əvvəlki qanuna nisbətən daha ətraflı müddəalar ehtiva edir. Qanuna əsasən:
- Donor və Resipiyent Tələbləri: Transplantasiya yalnız könüllü razılıq əsasında həyata keçirilir. Donor 18 yaşına çatmış, sağlam vəziyyətdə olan şəxs olmalıdır. 18 yaşına çatmayanlardan yalnız sümük iliyi transplantasiyası üçün orqan götürülə bilər. Resipiyentin qulluq tabeliyində olan, həbsdə olan, ruhi xəstəlikləri olan və ya hərbi əsirlərdən orqan alınması qadağandır.
- Meyitdən Orqan Götürülməsi: Şəxs sağlığında orqanlarını bağışlamağa razılıq veribsə, ölümündən sonra bu razılıq əsasında orqanları transplantasiya üçün istifadə oluna bilər. Lakin qanunda qeyd olunur ki, əgər şəxs sağlığında razılıq verməyibsə, yaxın qohumlarının icazəsi tələb olunur. Bu məsələ praktikada çətinliklər yaradır, çünki ailələr çox vaxt emosional səbəblərdən buna razı olmurlar.
- Orqan Alqı-Satqısının Qadağan Olunması: İnsan orqanlarının alqı-satqısı qanunla qəti şəkildə qadağandır. Bu cür fəaliyyətlə məşğul olanlar Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinə uyğun olaraq məsuliyyət daşıyırlar.
- Məlumatların Məxfiliyi: Donor və resipiyent haqqında məlumatların yayılması qadağandır. Bu məlumatları yayan tibb işçiləri qanunvericiliyə uyğun olaraq cəzalandırılır.
Qanun həmçinin transplantasiyanın yalnız ixtisaslaşdırılmış tibb müəssisələrində aparılmasını tələb edir. Hazırda Azərbaycanda bu əməliyyatlar Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanası, Respublika Klinik Uroloji Xəstəxanası və Respublika Diaqnostika Mərkəzi kimi müəssisələrdə həyata keçirilir.
Azərbaycanda Orqan Transplantasiyasının Cari Vəziyyəti
Azərbaycanda orqan transplantasiyası əsasən böyrək, qaraciyər və sümük iliyi kimi orqanlarla məhdudlaşır. 2013-2018-ci illərdə ölkədə təxminən 1000 orqan transplantasiyası əməliyyatı aparılmışdır ki, bunun 70%-i böyrək, 20%-i qaraciyər, 10%-i isə sümük iliyi transplantasiyasıdır. 2021-ci il statistikasına görə, 120 resipiyent üzərində 203 transplantasiya əməliyyatı keçirilmiş, onlardan 37-si 0-17 yaş arası uşaqlardır.
Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanası bu sahədə lider mövqedədir. 2008-ci ildə burada ilk qaraciyər transplantasiyası həyata keçirilmişdir. 2008-2016-cı illər ərzində xəstəxanada 294 böyrək və 96 qaraciyər transplantasiyası aparılmışdır. Respublika Diaqnostika Mərkəzində isə 2014-cü ildən etibarən 12 uğurlu böyrək transplantasiyası icra olunmuşdur.
2025-ci ilin fevralında Azərbaycanda tibb tarixində əlamətdar bir hadisə baş vermişdir. İlk dəfə olaraq beyin ölümü diaqnozu qoyulmuş bir şəxsin orqanları ailəsinin razılığı ilə transplantasiya üçün istifadə edilmişdir. Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə, Kliniki Tibbi Mərkəzdə beyin ölümü diaqnozu qoyulan şəxsin qaraciyəri 2002-ci il təvəllüdlü, qaraciyər sirrozundan əziyyət çəkən bir qıza köçürülmüşdür. Bu, təkcə Azərbaycanda deyil, Qafqaz regionunda da ilk belə əməliyyat kimi tarixə düşmüşdür.
Çətinliklər və Problemlər
Azərbaycanda orqan transplantasiyası sahəsində əhəmiyyətli irəliləyişlərə baxmayaraq, bir sıra çətinliklər mövcuddur:
- Donor Orqanlarının Çatışmazlığı: Ölkədə meyitdən orqan götürülməsi praktikası yeni-yeni inkişaf etməkdədir. 2025-ci ilin fevralında Səhiyyə Nazirliyi Orqan Donorluğu və Transplantasiyası üzrə Koordinasiya Mərkəzinin rəhbəri Yeganə Abbasova bildirmişdir ki, son iki ildə ölümündən sonra donor olmaq istəyənlərin sayı cəmi 100-ə yaxındır. Bu, əhalinin maarifləndirilməsi və orqan donorluğu ilə bağlı məlumatlandırma işlərinin zəif olduğunu göstərir.
- İnfrastruktur və Kadr Hazırlığı: Transplantasiya əməliyyatları yüksək ixtisas tələb edir. Ölkədə bu cür əməliyyatları həyata keçirə bilən mütəxəssislərin və müasir avadanlıqlarla təchiz olunmuş mərkəzlərin sayı məhduddur.
- Meyitdən Orqan Götürülməsi ilə Bağlı Çətinliklər: Qanunda meyitdən orqan götürülməsi üçün şəxsin sağlığında razılıq verməsi tələb olunsa da, ailələrin emosional səbəblərdən buna razı olmaması prosesi çətinləşdirir. Türkiyədə də oxşar problem mövcuddur, burada şəxs sağlığında razılıq versə belə, ailənin icazəsi tələb olunur.
- Maliyyə Məsələləri: Orqan transplantasiyası bahalı əməliyyatdır. Məsələn, 2018-ci il məlumatlarına görə, Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasında böyrək transplantasiyası təxminən 16 min manat, qaraciyər transplantasiyası isə 50 min manat civarında başa gəlir. İcbari Tibbi Sığorta sistemində bu əməliyyatlar hələ tam əhatə olunmur, bu da xəstələr üçün əlavə maliyyə yükü yaradır.
Gələcək Perspektivlər və Tövsiyələr
Azərbaycanda orqan transplantasiyasının inkişafı üçün bir sıra addımlar atılmalıdır:
- Maarifləndirmə Kampaniyaları: Əhali arasında orqan donorluğu ilə bağlı məlumatlandırma işləri gücləndirilməlidir. Ölkədə könüllü donorluq sistemi (opt-in) mövcuddur, yəni şəxslər öz razılıqlarını verməlidirlər. Bu prosesi asanlaşdırmaq üçün onlayn platformalar və donor kartları kimi mexanizmlər tətbiq oluna bilər.
- Vahid İnformasiya Bazasının Yaradılması: Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il fərmanı ilə Səhiyyə Nazirliyinə donorlar, resipiyentlər və orqanlar haqqında vahid informasiya bazasının yaradılması tapşırılmışdır. Bu baza şəffaflığı və anonimliyi təmin etməklə, orqan transplantasiyası prosesini daha effektiv idarə etməyə imkan verəcək.
- Meyitdən Orqan Götürülməsi Prosedurlarının Təkmilləşdirilməsi: Beyin ölümü diaqnozunun qoyulması və ailələrlə ünsiyyət üçün koordinasiya qrupları yaradılmalıdır. 2025-ci ildə ilk dəfə meyitdən orqan transplantasiyasının həyata keçirilməsi bu istiqamətdə müsbət addımdır.
- Maliyyə Dəstəyi: İcbari Tibbi Sığorta sisteminə orqan transplantasiyası əməliyyatlarının daxil edilməsi xəstələrin maliyyə yükünü azaldacaq. 2018-ci il məlumatlarına görə, sığorta sistemində qaraciyər transplantasiyası üçün 36 min manat, böyrək transplantasiyası üçün isə 10 min manat tarif müəyyən edilmişdir. Bu tariflər daha geniş əhatə oluna bilər.
- Beynəlxalq Əməkdaşlıq: Türkiyənin Memorial Xəstəxanası kimi mərkəzlərlə əməkdaşlıq Azərbaycanda transplantasiya sahəsində təcrübə mübadiləsini artıra bilər. Türkiyədə qaraciyər transplantasiyası 90 min dollar, böyrək transplantasiyası isə 25 min dollar civarındadır, lakin bu əməliyyatlar Azərbaycanda daha sərfəli şəkildə həyata keçirilə bilər.
Nəticə
Orqan transplantasiyası Azərbaycanda həyati əhəmiyyət kəsb edən bir sahədir və son illərdə bu istiqamətdə mühüm addımlar atılmışdır. 2025-ci ildə ilk dəfə meyitdən orqan transplantasiyasının həyata keçirilməsi ölkədə bu sahənin inkişaf potensialını göstərir. Lakin donor orqanlarının çatışmazlığı, əhalinin maarifləndirilməsi və infrastruktur məsələləri kimi problemlər hələ də aktuallığını qoruyur. Hüquqi çərçivənin təkmilləşdirilməsi, vahid informasiya bazasının yaradılması və əhali ilə işləmək bu sahədə daha böyük uğurlara yol aça bilər. Orqan transplantasiyası təkcə tibbi bir prosedur deyil, həm də cəmiyyətin həmrəyliyini və humanizmini əks etdirən bir sahədir. Azərbaycan bu yolda daha böyük nailiyyətlər əldə etmək potensialına malikdir.
