Boeing E-4 Nightwatch (Qiyamət günü təyyarəsi)

Boeing E-4 Nightwatch, “Qiyamət günü təyyarəsi” kimi tanınan, ABŞ-ın nüvə müharibəsi və ya digər fəlakətlər zamanı idarəetməni təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş strateji hava komanda mərkəzidir (VKP). 2025-ci ildə, qlobal gərginliklər fonunda, bu təyyarə hərbi gücün və hazırlığın simvolu olaraq qalır. 

Tarix və yaradılma

Boeing E-4 Nightwatch 1970-ci illərdə Boeing 747-200 əsasında Milli Fövqəladə Hava Komanda Mərkəzi (NEACP) proqramı çərçivəsində hazırlanmışdır. İlk E-4A 1973-cü ildə havaya qalxmış, 1980-ci illərdən isə modernləşdirilmiş E-4B əsas VKP olmuşdur. “Nightwatch” (“Gecə Gözətçisi”) adı ilk eskadron komandiri tərəfindən Rembrandın 1642-ci il rəsmindən ilhamlanaraq seçilib. 1994-cü ildən təyyarələr Milli Hava Əməliyyatları Mərkəzi (NAOC) kimi tanınır.

Nebraska ştatının Offutt bazasında 595-ci qrupun 1-ci eskadronuna təyin edilmiş dörd E-4B daimi hazırlıq vəziyyətindədir. Bir təyyarə hər zaman dəqiqələr ərzində havaya qalxmağa hazırdır və prezidentin xarici səfərlərində “nüvə çamadan”ı ilə birlikdə müşayiət edir.

Texniki xüsusiyyətlər

E-4B General Electric CF6-50E2 turboventilyator mühərrikləri ilə təchiz edilmiş, maksimum sürəti 969 km/saat, uçuş məsafəsi 11 500 km olan dörd mühərrikli aşağı qanadlı təyyarədir. Hava yanacaqdoldurma ilə bir həftə havada qala bilir və avadanlıqları nüvə partlayışının elektromaqnit impulslarından qorunur. İş sahəsi 429,2 m²-dir və aşağıdakıları əhatə edir:

• Ali rəhbərlik üçün kabinet.
• Konfrans zalları.
• Qlobal rabitə üçün 60 antenalı rabitə mərkəzi.
• Ekipaj və əməliyyat qrupu üçün bölmələr (112 nəfərə qədər).

Təyyarə yüksəksürətli internet, peyk rabitəsi və qorunan kanallarla təchiz olunub, ABŞ-ın nüvə üçlüyünü idarə etməyi təmin edir.

Missiya və rol

E-4B prezident, müdafiə naziri və Birləşmiş Qərargah Rəisləri Komitəsinin üzvləri üçün nəzərdə tutulub ki, yerüstü komanda mərkəzləri məhv edildikdə istifadə olunsun. O, qitələrarası raketlər, bombardmançılar və sualtı qayıqlarla rabitəni dəstəkləyən mobil qərargah rolunu oynayır. Sülh dövründə təyyarələr müdafiə naziri kimi yüksək vəzifəli şəxsləri daşıyır və FEMA-ya təbii fəlakətlərdə kömək edir.

2025-ci ildə E-4B aktual olaraq qalır. 18 iyun 2025-ci ildə Endryus bazasında bir təyyarənin görünməsi KİV-də təlimlər və ya gərginliyin artması haqqında müzakirələrə səbəb oldu.

Hadisələr və modernləşdirmə

2017-ci ilin iyununda Offutt bazasında iki E-4B tornado nəticəsində zədələndi, bu da onların yerdəki həssaslığını göstərdi. 2015-ci ildə Pentaqon rabitənin modernləşdirilməsinə investisiya qoyaraq genişzolaqlı peyk kanalları əlavə etdi. Lakin 2030-cu illərdə E-4B köhnələcək və 2024-cü ildə ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri Sierra Nevada Corporation ilə Boeing 747-8 əsasında yeni Survivable Airborne Operations Center (SAOC) təyyarəsinin hazırlanması üçün 13 milyard dollarlıq müqavilə bağlayıb. Layihənin 2036-cı ilə qədər tamamlanması gözlənilir.

İrs və analoqlar

E-4B “soyuq müharibə”nin unikal simvoludur, lakin bu tipdə tək deyil. Rusiyada oxşar rolu İL-86 əsasında hazırlanmış İL-80 oynayır. 2025-ci ildə, dəyişdirilmə planlarına baxmayaraq, E-4B ABŞ-ın milli təhlükəsizliyinin əsas elementi olaraq qalır və X kimi sosial şəbəkələrdə maraq və spekulyasiyalar doğurur.