Şəki Xan Sarayı: Tarixi, Memarlığı və UNESCO İrsi

Azərbaycanın şimal-qərbində, Böyük Qafqaz dağlarının ətəyində yerləşən qədim Şəki şəhəri təbii gözəlliyi qədər tarixi abidələri ilə də məşhurdur. Bu abidələr sırasında ən möhtəşəmi, şübhəsiz ki, Şəki Xan Sarayıdır. Bu gün "Şəki Xan Sarayı" adı ilə tanınan bina əslində Məhəmmədhəsən xan Divanxanası olub, 1789-1790-cı illərdə Məhəmmədhəsən xan tərəfindən tikdirilmişdir. Saray XVIII əsr Azərbaycan memarlığının zirvəsi sayılır və bu gün minlərlə turisti özünə cəlb edir. 

Sarayın Tarixi: Xanlıq Dövrünün Şahidi

XVIII əsrdə Şəki şəhəri Şimali Azərbaycanın ən qüdrətli vilayətlərindən olan Şəki xanlığının mərkəzi idi. Bəzi tədqiqatçılar sarayın tikintisini 1761-1762-ci illərə, Hacı Çələbi xanın nəvəsi, "Müştaq" təxəllüslü şair Hüseyn xanın dövrünə aid edir və bu binanı "Müştaq imarəti" adlandırırlar. Digər mənbələrə görə isə əsas bina 1789-1790-cı illərdə tikilib. Bu tarixi qeyri-müəyyənlik saray ətrafında əlavə maraq doğurur və onu tədqiqatçılar üçün cəlbedici obyektə çevirir. 

1762-ci ildə köhnə xan qalasının ərazisində, Azərbaycan memarlığının nadir nümunəsi olan ikimərtəbəli yay sarayı da inşa edilmişdir. Bu sarayı hər tərəfdən möhtəşəm qala divarları əhatə edir. Divarlar sadə hasar kimi deyil, xüsusi naxışlarla bəzədilib — xalq ustaları daş üzərində məharətlə "Məhəmməd Həsən xan" sözlərini həkk ediblər. 1819-cu ildə Rusiya imperiyası tərəfindən Şəki xanlığı ləğv olunduqdan sonra saray "Divanxana", daha sonra isə şəhər məhkəməsi kimi istifadə olunub. 

Memarlıq Xüsusiyyətləri: Mismarsız Möcüzə

Şəki Xan Sarayının memarlığı dünyada analoqu olmayan bir sənət nümunəsidir. Otuz metr uzunluğunda olan ikimərtəbəli bina təxminən 300 kvadratmetr sahəni əhatə edir və altı otaqdan, dörd dəhlizdən, iki güzgülü eyvandan ibarətdir. Sarayın memarı Şirazlı Zeynal Abdulla olub. 

Binanın ən möhtəşəm elementi isə şəbəkə pəncərələridir. Baş fasad dünyada bənzəri olmayan üsulla — ən xırda həndəsi fiqurlara bölünmüş ağac hissələrin arasına müxtəlif rəngli şüşə parçaları yerləşdirilməklə hazırlanıb. Hər kvadratmetr şəbəkədə orta hesabla 5000, mürəkkəb yerlərdə isə 14000-ə qədər ağac və şüşə hissəsi istifadə olunub. Diqqətçəkən məqam odur ki, bu naxışlı pəncərələrin hazırlanmasında nə mismar, nə də yapışqan istifadə edilib — bütün hissələr yalnız bir-birinə keçirilərək bərkidilib. 

Sarayın divarları da təsvirçi olaraq zəngindir: saray daxilində XVIII-XIX əsrlərə aid nadir divar rəsmləri qorunub saxlanılıb və bu rəsmlər hər iki mərtəbənin salonlarını, divarlarını, tağlarını, pilləkənlərini bəzəyir. 

Ümumdünya Mədəni İrs Statusu

Şəki Xan Sarayının bənzərsizliyi beynəlxalq səviyyədə də etiraf olunub. Saray şəhərin tarixi mərkəzi ilə birlikdə 120 hektarlıq ərazini əhatə edir və Qafqazda XVIII əsr saray memarlığının ən gözəl nümunələrindən biri, eyni zamanda İslam Şərqi memarlığının incilərindən sayılır. Bu unikal dəyər sayəsində Şəki şəhərinin tarixi mərkəzi UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. 

Bu Gün Şəki Xan Sarayı

Hazırda qala divarları arasında saraydan başqa bir sıra tarixi binalar da qorunub saxlanılır. Dairəvi məbəd binasında Xalq Tətbiqi Sənəti muzeyi, kazarma binalarında isə Tarix-Diyarşünaslıq muzeyi və rəsm qalereyası fəaliyyət göstərir. Sarayın özü isə Şəkinin mərkəzində, 500 illik çinar ağacının kölgəsində yerləşir və hər il minlərlə yerli və xarici turisti qəbul edir. 

Nəticə

Şəki Xan Sarayı yalnız bir tarixi bina deyil — o, Azərbaycan xalqının sənətkarlıq istedadının, memarlıq düşüncəsinin və mədəni kimliyinin canlı rəmzidir. Mismarsız pəncərələri, rəngarəng divar rəsmləri və əzəmətli görkəmi ilə bu abidə Azərbaycana səyahət edən hər kəs üçün mütləq ziyarət olunmalı yerlərdən biridir.