Tonqa

Tonqa: 171 adaya yayılmış Polineziyanın yeganə müstəqil monarxiyası

Tonqa Krallığı Sakit okeanın cənub-qərbində, Polineziyada, Yeni Zelandiyadan şimal-şərqdə yerləşir. Ölkə 171 adadan ibarətdir, onlardan 45-də insanlar yaşayır. Adalar təxminən 700 kilometr boyunca zəncir şəklində uzanır və üç əsas qrup təşkil edir: Tonqatapu, Haapay və Vavau. Şimalda ölkənin dəniz sərhədi Samoa ilə, qərbdə Fici ilə, şərqdə Niue ilə bitişikdir. Paytaxt Nukualofa əsas ada olan Tonqatapudadır. Quru sahəsi cəmi təxminən 720 kvadratkilometr, əhalisi təxminən yüz min nəfərdir. Tonqanı Toqo ilə qarışdırmayın: bunlar iki ayrı ölkədir, biri Sakit okeanda, digəri Qərbi Afrikadadır.

Tarix: müstəmləkə keçmişi olmayan vahid krallıq

İlk məskunlaşanlar adalara təxminən üç min il əvvəl gəlib. Sonralar onlar güclü dəniz dövləti yaratdılar, bu dövlətin təsiri qonşu arxipelaqlarda hiss olunurdu. 1773-cü ildə adalara britaniyalı dənizçi Ceyms Kuk gəldi və səmimi qarşılanmasına görə onları Dostluq adaları adlandırdı. 1845-ci ildə başçı Tauqafaahau arxipelaqı birləşdirdi və kral I Corc Tupou oldu. 1875-ci ildə konstitusiya qəbul edildi. 1900-cü ildən ölkə Britaniya protektoratı altında idi, lakin öz monarxiyasını saxladı, buna görə də onu adətən tam mənada müstəmləkə adlandırmırlar. Tonqa tam müstəqilliyi 1970-ci il iyunun 4-də əldə etdi. O vaxtdan Millətlər Birliyinin üzvüdür, BMT-yə isə 1999-cu ildə qəbul olunub.

Nələri görməli

Tonqatapuda qədim daş trilit Haamonqa-a-Mauy ucalır, bu, ölkənin əsas tarixi görməli yerlərindən biridir. Adanın cənub sahilində, Mapua-a-Vae yaxınlığında dalğalar sahil qayalarından hündür su fəvvarələri çıxarır. Nukualofanın əsas bazarı və sahildəki ağ taxta bina olan kral sarayı şəhər marşrutuna daxildir. Saray ziyarətçilər üçün bağlıdır, onu yalnız kənardan görmək olar.

Vavau və Haapay

Vavau arxipelaqı yaxta turizmi, dalış və balinalara müşahidə yeri kimi tanınır: iyuldan oktyabradək isti sulara donqarlı balinalar gəlir. Haapay sakit çimərlikləri və turist infrastrukturu olmayan kənd həyatı ilə cəlb edir. Adalara təyyarə və ya bərə ilə getmək olar, cədvəli əvvəlcədən dəqiqləşdirmək lazımdır.

İnsanlar, dil və ənənələr

Əhali demək olar ki, tamamilə polineziya xalqı olan tonqalılardan ibarətdir. Dövlət dilləri tonqa və ingilis dilləridir. Adalarda həyat böyük ailə və kilsə ətrafında qurulur. Sakinlərin çoxu xristiandır, ən böyük icma Tonqanın Azad Uesli Kilsəsidir. Bazar günü ölkədə dua və istirahətə həsr olunur, bu gün işləmək qəbul edilmir. Ənənəvi kava içkisi bitkinin köklərindən hazırlanır və mərasimlər zamanı içilir. Yeməklərdən yeraltı sobada bişirilmiş ət, taro və yams, həmçinin hindistan cevizi südündə limon suyu ilə hazırlanan çiy balıq (ota ika) geniş yayılıb. Mədəniyyətdə tapa xüsusi yer tutur: bu, ənənəvi naxışlı, kağız tut ağacının qabığından düzəldilmiş parçadır.

İqtisadiyyat

İqtisadiyyatın əsasını kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və turizm təşkil edir. Mühüm gəlir mənbəyi xaricdə, ilk növbədə Yeni Zelandiyada, Avstraliyada və ABŞ-da işləyən tonqalıların pul köçürmələridir. Milli valyuta paanqa adlanır. Ölkə havadan və təbii fəlakətlərdən çox asılıdır: siklonlar mütəmadi olaraq evləri və əkinləri dağıdır.

Dövlət quruluşu və siyasət

Tonqa konstitusiyalı monarxiyadır. 2012-ci ildən kral VI Tupoudur, o, taxtda qardaşı V Tupounu əvəz edib. Hökumətə baş nazir rəhbərlik edir, parlament birpalatalıdır: orada zadəganların nümayəndələri və xalqın seçdiyi deputatlar iştirak edir. 2006-cı ildə Nukualofada küçə iğtişaşlarından və ardınca aparılan islahatlardan sonra xalq nümayəndələri hökumətin seçilməsində daha çox təsir əldə etdilər. Monarxiya dövlət həyatında yenə də nəzərəçarpacaq rol oynayır.

2022-ci ilin vulkan püskürməsi

2022-ci il yanvarın 15-də adaların yaxınlığında sualtı Hunqa-Tonqa — Hunqa-Haapay vulkanı güclü püskürdü. Püskürmə sunami yaratdı və adaları kül örtüyü ilə bürüdü, sualtı kabelin zədələnməsi isə ölkəni bir neçə həftə xarici aləmlə demək olar ki, əlaqəsiz qoydu. Püskürmə bir neçə nəfərin həyatına son qoydu, bir çox ev dağıldı. Beynəlxalq yardım uçuş zolaqlarındakı kül və ölkəyə infeksiya gətirilməsi ehtimalı səbəbindən gecikmə ilə gəldi.

Reqbi

Reqbi ölkənin əsas idman növüdür. Tonqa reqbi millisi dünya çempionatlarında çıxış edir, tonqalı oyunçuların çoxu isə Yeni Zelandiya, Avstraliya, Fransa və İngiltərə klublarında oynayır.