"Türkmənbaşıda C5+1 formatında görüş" teqi üzrə xəbərlər
Türkmənbaşıda C5+1 görüşü: sammitin əsas nəticələri və əhəmiyyəti
2026-cı il oktyabrın 8-də Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində, "Avaza" turizm zonasında Mərkəzi Asiya və Azərbaycan dövlət başçılarının VIII Məsləhətləşmə görüşü keçirildi. Bakı üçün bu, C5+1 formatında tamhüquqlu iştirakçı statusunda keçirilən ilk toplantılardan biridir. Aşağıda görüşün əsas mövzuları və liderlərin çıxışları toplanıb.
C5+1 formatı nədir və Türkmənbaşı görüşü nə üçün vacibdir
Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məsləhətləşmə görüşləri müntəzəm keçirilir. Bu görüşlərdə regionun liderləri iqtisadiyyat, nəqliyyat, təhlükəsizlik və humanitar məsələlər üzrə mövqelərini razılaşdırırlar. Azərbaycanın bu formata qoşulması müzakirə olunan mövzuların dairəsini genişləndirib. Gündəliyə Xəzərlə Mərkəzi Asiya arasındakı məkanda logistika, enerji və ticarət məsələləri daxil edilib.
Türkmənbaşıdakı görüşdə Mərkəzi Asiya ölkələrinin rəhbərləri ilə yanaşı, Türkmənistana işgüzar səfərlə gəlmiş Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də iştirak edir.
Azərbaycan–Türkmənistan münasibətləri: ali səviyyədə beş səfər
Çıxışında İlham Əliyev Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin dinamik inkişafını qeyd edib. Onun sözlərinə görə, ötən ildən bəri iki ölkə arasında ali səviyyədə beş səfər baş tutub. Bu, intensiv siyasi dialoqdan və ikitərəfli əlaqələri möhkəmləndirmək istəyindən xəbər verir.
Əliyev ayrıca Füzuli şəhərində məscidin inşasını xatırladıb. Layihə Türkmənistan Xalq Məsləhəti sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun təşəbbüsü ilə həyata keçirilir. Məscidin təməlini tərəflər ötən il birlikdə qoyublar. Azərbaycan lideri bu obyekti qardaş xalqın hədiyyəsi və iki ölkənin mənəvi yaxınlığının göstəricisi adlandırıb.
Ticarət və investisiyalar: Mərkəzi Asiya ilə ticarət dövriyyəsi 50%-dən çox artıb
Əliyevin çıxışının əsas mövzularından biri iqtisadiyyat olub. O bildirib ki, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığı son illərdə xeyli genişlənib. Siyasi əlaqələr yüksək səviyyədədir, qarşılıqlı səfərlər müntəzəm xarakter alıb, ticarət və investisiyalar artır, birgə layihələr həyata keçirilir.
Prezidentin səsləndirdiyi konkret rəqəmlər:
- Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi ötən il 50%-dən çox artıb;
- Azərbaycanda region ölkələrinin kapitalı ilə fəaliyyət göstərən 400-dən çox şirkət var;
- Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradılıb, hər birinin kapitalı yüz milyonlarla dollarla ölçülür.
İlham Əliyev bu fondların imkanlarından birgə layihələr, yeni istehsal sahələri və sənaye kooperasiyası üçün daha fəal istifadə olunmasına çağırıb. Onun fikrincə, təkcə ticarəti artırmaq kifayət deyil, birlikdə investisiya qoymaq, istehsal etmək və xarici bazarlara çıxmaq lazımdır.
Türkmənistanın mövqeyi: Asiya və Avropa üçün yeni perspektivlər
Türkmənistan Prezidenti Serdar Berdiməhəmmədov Azərbaycanın C5+1 formatına qoşulmasını iqtisadi perspektivlər baxımından ən mühüm nəticə adlandırıb. Onun qiymətləndirməsinə görə, bu, Asiya və Avropadakı tərəfdaşlarla əməkdaşlıq üçün geniş imkanlar açır.
O, Mərkəzi Asiyanın və Azərbaycanın regional və qlobal proseslərdə mühüm logistika və enerji mərkəzləri kimi artan rolunu vurğulayıb. Berdiməhəmmədov geosiyasi vəziyyətin sürətlə dəyişdiyini, iqtisadiyyatların dinamik artımı və şaxələndirilməsinin isə genişmiqyaslı strateji məqsədlər qoymağa imkan verdiyini qeyd edib. Mədəni və mənəvi irsi, humanitar əməkdaşlığın inkişafını da eyni dərəcədə vacib prioritet adlandırıb.
Qazaxıstanın mövqeyi: region sülh və sabitlik məkanı kimi
Qazaxıstan Prezidenti Qasım-Jomart Tokayev bildirib ki, Mərkəzi Asiya və Azərbaycan haqlı olaraq Avrasiyada artım və geosiyasi qarşılıqlı əlaqə mərkəzləri sayılır. Onun sözlərinə görə, xalqların birliyi və müdrikliyi regiona sülhü və razılığı qorumağa imkan verir. O, həmrəyliyi, qarşılıqlı dəstəyi və etimadı ümumi strateji dayaq adlandırıb.
Tokayev bu fikirləri geosiyasi gərginliyin artması və beynəlxalq münasibətlərin transformasiyası ilə əlaqələndirib. Onun fikrincə, belə şəraitdə region sülh, sabitlik və dayanıqlı inkişaf məkanı olaraq qalsın deyə hər şey edilməlidir.
Nəqliyyat və logistika: əməkdaşlığın əsas istiqaməti
Əliyev nəqliyyatı Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən biri adlandırıb. Tokayev görüş çərçivəsində TRIPP marşrutunun Orta Dəhlizə, yəni Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutuna daxil edilməsini müzakirə etməyi təklif edib. Şərqi və Qərbi Xəzər və Cənubi Qafqaz vasitəsilə birləşdirən ölkələr üçün bu, gündəliyin ən praktik mövzularından biridir.
Görüşün region üçün əhəmiyyəti
Liderlərin çıxışlarının yekunlarına əsasən bir neçə istiqaməti ayırmaq olar:
- Dialoqun institusionallaşması. Azərbaycanın C5+1 formatında iştirakı Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasındakı əlaqələri möhkəmləndirir və Xəzəri əsas birləşdirici körpüyə çevirir.
- İqtisadiyyat. Ticarət dövriyyəsinin artımı və birgə investisiya fondları ticarətdən istehsal kooperasiyasına keçidi göstərir.
- Logistika. Orta Dəhlizə Asiya ilə Avropa arasında alternativ marşrut kimi xüsusi diqqət yetirilir.
- Siyasi sabitlik. Liderlər razılaşırlar ki, qeyri-sabit dünya şəraitində region sülhə və proqnozlaşdırıla bilənliyə ehtiyac duyur.
- Humanitar ölçü. Füzulidəki məscid layihəsi və mədəni irsə vurğu əməkdaşlığın yalnız iqtisadiyyatla məhdudlaşmadığını göstərir.
