Xroniki xəstəliklər və uzunmüddətli iltihab prosesləri anemiyanın çox yayılmış səbəblərindəndir.
Oxu.Az Səhiyyə Nazirliyinin Milli Hematologiya və Transfuziologiya Mərkəzinin hematoloqu Vüqar Şirinovla bu mövzuda müsahibəni təqdim edir:
- Anemiya nədir, bu, hansı hallarda xəstəlik və ya əlamət sayılır?
- Qanazlığı, tibbi dildə anemiya, qanda oksigeni toxumalara daşıyan hemoqlobinin normadan aşağı düşməsi ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Hemoqlobin eritrositlərin, yəni qırmızı qan hüceyrələrinin içində olan və oksigeni ağciyərlərdən bütün orqanlara aparan əsas zülaldır. Hemoqlobin azaldıqda orqanlar daha az oksigen alır. Bunun nəticəsində insan özünü halsız hiss edir, tez yorulur, bəzən başgicəllənmə, göz qaralması, ürəkdöyünmə, yüngül gərginlikdə təngnəfəslik, iş qabiliyyətinin azalması, solğunluq kimi əlamətlər meydana çıxa bilər. Bu əlamətlər bəzən yavaş-yavaş inkişaf etdiyindən insan uzun müddət "mən sadəcə yorğunam" deyə düşünə bilər, amma əslində səbəb qanın oksigen daşıma gücünün azalmasıdır.
- Dəmirin qida ilə qəbulu və dəmir sorulması eynidirmi?
- Xeyr, eyni deyil. Bu fərqi anlamaq anemiyanın, xüsusilə dəmir defisitli forması ilə mübarizədə çox önəmlidir. Dəmirin qida ilə qəbulu o deməkdir ki, insan dəmir tərkibli məhsullar yeyir və dəmir mədə-bağırsaq sisteminə daxil olur. Amma bu, həmin dəmirin mütləq qana keçəcəyi və bədənin onu hemoqlobin sintezi üçün istifadə edəcəyi anlamına gəlmir. "Sorulma" isə bağırsaq divarından dəmirin qana keçməsi, yəni bioloji olaraq istifadəyə yararlı formaya çevrilməsi mərhələsidir. Bu mərhələ çox sayda faktordan asılıdır və bəzən insan normal qidalanmasına baxmayaraq dəmirin sorulması zəif olduğu üçün yenə də bu problemi yaşayır.
Dəmirin sorulmasında ilk mühüm məqam onun hansı formada qəbul edilməsidir. Heyvani mənşəli qidalarda olan "heme dəmir" adətən daha yaxşı sorulur. Ət, qaraciyər, bəzi dəniz məhsulları bu baxımdan daha effektiv dəmir mənbəyi sayılır. Bitki mənşəli qidalarda olan dəmir isə "non-heme" formadadır və sorulması nisbətən daha çətin olur. Bu, bitki qidalarının dəyərsiz olması demək deyil, sadəcə dəmir baxımından sorulma mexanizmi daha həssasdır və rasion düzgün qurulmalıdır.
Dəmir mövzusunda daha bir incə məqam onun bədəndə istifadəsidir. Bəzən dəmir ehtiyatı mövcud olur, amma iltihab mexanizmləri səbəbindən bu dəmir hemoqlobin sintezi üçün əlçatan olmur. Bu zaman insan dəmir qəbul etsə də, nəticə zəif ola bilər. Ona görə də dəmirin qəbulu, sorulması, istifadəsi bir-biri ilə əlaqəli üç mərhələdir və hər birində problem yarana bilər. Dəmir defisitini qiymətləndirmək üçün təkcə hemoqlobin deyil, dəmir ehtiyatlarını göstərən laborator parametrlər də əhəmiyyətlidir. Ən çox istifadə olunan göstəricilər ferritin və dəmir mübadiləsi ilə bağlı parametrlərdir. Bu göstəricilər həkimə sorulma problemi, ehtiyatın azalması, iltihab fonunda "dəmirin bağlanması" kimi vəziyyətlər arasında fərq qoymağa kömək edir.
- Xroniki xəstəliklər - iltihab, revmatizm və s. anemiya yarada bilərmi?
- Bəli, xroniki xəstəliklər və uzunmüddətli iltihab prosesləri anemiyanın çox yayılmış səbəblərindəndir. Bu vəziyyət çox vaxt "xroniki xəstəlik anemiyası" və ya "iltihab anemiyası" adlandırılır. Burada orqanizm iltihab vəziyyətində olanda müdafiə sistemi aktivləşir və bəzi biokimyəvi mexanizmlər dəyişir. İltihab zamanı "hepcidin" adlı tənzimləyici maddə artır və bu dəmirin bağırsaqdan sorulmasını azaldır. Eyni zamanda dəmirin ehtiyat anbarlarından qana çıxmasını məhdudlaşdırır. Beləliklə, bədəndə dəmir ola-ola, o "kilidlənmiş" kimi qalır və hemoqlobin hazırlanması üçün kifayət qədər əlçatan olmur. Bu, infeksiyalara qarşı müdafiə mexanizmi kimi də izah olunur, çünki bir çox mikroorqanizmlər dəmirdən istifadə edir. Orqanizm iltihab zamanı dəmiri qanda azaldaraq mikrobların əlçatanlığını da məhdudlaşdırmağa çalışır. Amma nəticədə pasiyent üçün anemiya yaranır.
Burada həkimin klinik mənzərəni, digər analizləri və iltihab göstəricilərini birlikdə dəyərləndirməsi vacibdir.
Müalicə baxımından da fərq yaranır. Xroniki xəstəlik anemiyasında təkcə dəmir qəbul etmək hər zaman istənilən nəticəni verməyə bilər, çünki problem sadəcə dəmirin azlığı deyil, onun istifadəsinin bloklanmasıdır. Əsas hədəf iltihab yaradan xəstəliyi nəzarətə almaqdır. İltihab azaldıqca hepcidin mexanizmi normallaşa və dəmir yenidən istifadə oluna bilər. Bəzən bu anemiya ilə yanaşı eyni zamanda həqiqi dəmir defisiti də ola bilər. Xüsusilə uzunmüddətli xəstəliklərdə iştahasızlıq, qidalanmanın zəifləməsi, gizli qan itirmə kimi əlavə faktorlar qoşula bilər. Buna görə bu tip anemiyalar birsəbəbli kimi deyil, çoxfaktorlu yanaşma ilə dəyərləndirilməlidir.
- Hamiləlikdə anemiya hansı risklər yaradır?
- Hamiləlik dövrü qadın orqanizmi üçün fizioloji olaraq böyük dəyişikliklərin baş verdiyi bir zamandır. Qan həcmi artır, dölün inkişafı üçün həm enerji, həm də mikroelement ehtiyacı yüksəlir, xüsusilə dəmir tələbatı xeyli artır. Hamiləlikdə anemiya ən çox dəmir defisiti ilə əlaqəli olur, amma tək səbəb bu deyil. Fol turşusu defisiti, B12 defisiti və ya başqa amillər da rol oynaya bilər. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, anemiya həm ana, həm də körpə üçün riskləri artıra bilər.
Ana baxımından anemiya daha ağır halsızlıq, fiziki yükə dözümsüzlük, nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, yuxululuq, gündəlik fəaliyyətin çətinləşməsi ilə özünü göstərə bilər. Ağır dərəcəli anemiya olduqda ürək-damar sistemi daha çox yüklənir, çünki orqanizm oksigen çatışmazlığını kompensasiya etmək üçün ürək döyüntülərini artırmağa çalışır. Bu, bəzi qadınlarda hamiləlik zamanı daha tez təngnəfəslik və narahatlıq yarada bilər. Doğuş zamanı təbii olaraq müəyyən qan itkisi olur və anemiya fonunda bu, daha ağır fəsadlara səbəb ola bilər. Doğuşdan sonra bərpa müddəti uzana, anada zəiflik və infeksiyalara meyl arta bilər. Ana südü ilə qidalanma dövründə də ananın ehtiyatları zəif olarsa, ümumi sağlamlıq və enerji səviyyəsi daha çox təsirlənə bilər.
- Problem uşaqlarda özünü necə göstərir?
- Uşaqlarda anemiya çox vaxt incə əlamətlərlə başlayır və bəzən valideynlər bunu "uşaq zəifdir, iştahası yoxdur, böyüyəndə düzələr" kimi qiymətləndirə bilər. Halbuki uşaqlıq dövrü sürətli böyümə və inkişaf dövrü olduğundan dəmir, vitaminlər və ümumi qidalanma balansı çox önəmlidir. Anemiya uşağın həm fiziki inkişafına, həm də zehni fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Uşaqlarda anemiyanın ən çox rast gəlinən əlamətlərindən biri solğunluqdur, amma solğunluq hər zaman açıq görünməyə də bilər. Tez yorulma, oynayanda tez təngnəfəslik, enerjisizlik, diqqətin dağılması, əsəbilik, yuxuya meylin artması kimi şikayətlər ön plana çıxa bilər. Məktəb yaşlı uşaqlarda dərsə konsentrasiyanın azalması, yaddaş və öyrənmə sürətinin zəifləməsi, performansın aşağı düşməsi kimi problemlər yarana bilər. Bəzən başağrısı, başgicəllənmə, ürəkdöyünmə kimi şikayətlər də olur.
Uşaqlarda anemiyanın idarə olunmasında əsas məqam "dəmir verildi, bitdi" yanaşması deyil, səbəbi anlamaqdır. Uşağın qidalanması, böyümə sürəti, əlavə xəstəlikləri, parazit riski, ailəvi qan xəstəlikləri ehtimalı kimi faktorlar birlikdə qiymətləndirilməlidir. Çünki bəzən anemiyanın arxasında talassemiya daşıyıcılığı kimi irsi faktorlar da ola bilər və bu halda müalicə yanaşması tamam fərqli olur. Bu səbəbdən uşaqlarda anemiya şübhəsi yarandıqda mütləq laborator müayinələr və pediatr nəzarəti ilə düzgün plan qurmaq daha təhlükəsizdir.
- Yaşlılarda anemiya niyə daha təhlükəli ola bilər?
- Yaşlı insanlarda anemiya daha diqqətli yanaşma tələb edir, çünki həm orqanizmin kompensasiya ehtiyatları azalır, həm də anemiyanın səbəbləri bəzən daha ciddi xəstəliklərlə əlaqəli ola bilir. Gənc yaşlarda yüngül anemiya bəzən uzun müddət ciddi şikayət yaratmaya bilər, amma yaşlılarda eyni səviyyədə hemoqlobin azalması belə daha böyük təsir göstərə bilər. Bunun əsas səbəblərindən biri odur ki, yaşlılarda ürək-damar sistemi və tənəffüs sistemi oksigen çatışmazlığını kompensasiya etməkdə daha çətinlik çəkir. Nəticədə anemiya fonunda təngnəfəslik, sinə sıxılması, ürəkdə yüklənmə, zəiflik, yuxululuq, gündəlik fəaliyyətin məhdudlaşması daha tez ortaya çıxa bilər. Anemiya yaşlılarda tarazlığın pozulmasına, yıxılma riskinin artmasına, əzələ gücünün azalmasına, bəzən də diqqət və yaddaş problemlərinin dərinləşməsinə təsir göstərə bilər. Bu, həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı sala bilər.
Yaşlılarda anemiyanın təhlükəli olmasının başqa bir tərəfi də ondan ibarətdir ki, anemiya bəzən ümumi zəifliyin əsas səbəbi kimi qiymətləndirilsə də, əslində o, daha ciddi bir xəstəliyin ilk əlaməti ola bilər. Məsələn, uzun sürən iştahasızlıq, arıqlama, gecələr tərləmə, səbəbsiz yorğunluğun artması, təkrarlanan infeksiyalar, dəridə göyərmələr kimi əlamətlər anemiya ilə yanaşı olarsa, həkim daha geniş yanaşma ilə araşdırma aparmalıdır. Bu cür yanaşma vaxtında diaqnoz qoymağa, ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Nəticə olaraq, anemiya hər yaşda vacib mövzudur, amma onu düzgün idarə etməyin açarı eynidir: anemiyanı yalnız hemoqlobin rəqəmi kimi deyil, orqanizmin ümumi vəziyyətinin göstəricisi kimi görmək, dəmirin qəbulu-sorulması-istifadəsi fərqini anlamaq, iltihab və xroniki xəstəliklərin rolunu nəzərə almaq, hamiləlik, uşaqlıq və yaşlılıq kimi həssas dövrlərdə riskləri daha ciddi qiymətləndirmək lazımdır. Ən doğru yanaşma anemiyanı vaxtında aşkarlamaq, səbəbini dəqiqləşdirmək və hər pasiyent üçün fərdi müalicə planı seçməkdir.
