2026-cı ilin ilk doqquz ayında dövlət borcunun strukturunda dəyişikliklər baş verib, dövlət zəmanətli öhdəliklər isə təxminən 24 faiz azalıb. Azərbaycanda 2026-cı ilin ilk doqquz ayında dövlət borcu təxminən 2.1 milyard manat azalıb. Oktyabrın 1-nə ölkənin ümumi dövlət borcu 23 milyard 896.3 milyon manat təşkil edib. Bu məbləğin üçdə ikisindən çoxu daxili borcun payına düşür. Eyni zamanda, xarici dövlət borcu azalsa da, onun ödənilməsinə yönəldilən vəsait əvvəlki ilin bütün dövrü üzrə qeydə alınmış məbləği artıq üstələyib.
Oxu.Az Maliyyə Nazirliyinə istinadən xəbər verir ki, oktyabrın 1-nə Azərbaycanın ümumi dövlət borcu 2026-cı il üçün proqnozlaşdırılan ümumi daxili məhsulun (ÜDM) 17.3 faizinə bərabər olub.
2026-cı il üzrə ÜDM-in 138 milyard 39.2 milyon manat olacağı proqnozlaşdırılır. Dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti isə 2025-ci ilin sonundakı 20.1 faizdən 17.3 faizə enib. Beləliklə, göstərici doqquz ayda 2.8 faiz bəndi azalıb.
Ümumi dövlət borcunun 16 milyard 230.1 milyon manatı daxili, 7 milyard 666.2 milyon manatı isə xarici borcun payına düşüb. Başqa sözlə, dövlət borcunun 67.9 faizi daxili, 32.1 faizi xarici öhdəliklərdən ibarətdir.
2026-cı ilin əvvəli ilə müqayisədə daxili dövlət borcu 1 milyard 574.4 milyon manat, xarici dövlət borcu isə 304 milyon ABŞ dolları azalıb. Xarici borcun manat ekvivalenti ilə azalması təxminən 516.8 milyon manat təşkil edir. Nəticədə ümumi dövlət borcunda azalma təxminən 2 milyard 91.2 milyon manata çatıb.
Müqayisə üçün, 2025-ci ilin sonunda daxili dövlət borcu təxminən 17.8 milyard manat, xarici dövlət borcu isə 4.8 milyard ABŞ dolları səviyyəsində olub.
Dövlət borcunun strukturundakı dəyişiklik daha uzunmüddətli statistikada da görünür. 2021-ci ildə Azərbaycanın daxili dövlət borcu 3.1 milyard manat, xarici dövlət borcu isə 8.1 milyard ABŞ dolları təşkil edib. 2026-cı il oktyabrın 1-nə daxili borc 16.2 milyard manata yüksəldiyi halda, xarici borc təxminən 4.5 milyard ABŞ dollarına enib.
Azərbaycanın xarici dövlət borcu oktyabrın 1-nə 4 milyard 509.5 milyon ABŞ dolları təşkil edib. Bu, 2026-cı il üçün proqnozlaşdırılan ÜDM-in 5.6 faizinə bərabərdir.
Xarici dövlət borcunun 3 milyard 122.2 milyon dolları kreditlərdən, 1 milyard 387.3 milyon dolları isə beynəlxalq istiqrazlardan - avrobondlardan ibarətdir. Beləliklə, xarici borc portfelində kreditlərin payı təxminən 69.2 faiz, avrobondların payı isə 30.8 faiz təşkil edir.
Xarici dövlət borcunun ödənilmə müddətləri də diqqət çəkir. Mövcud xarici borcun 67.7 faizi, yaxud 3 milyard 52.7 milyon dolları beş ilə qədər olan müddətdə qaytarılmalıdır.
Daha 1 milyard 210.6 milyon dollar və ya xarici borcun 26.8 faizi beş ildən on ilə qədər olan dövrdə ödənilməlidir. On ildən uzun müddətə qaytarılmalı öhdəliklər isə 246.2 milyon dollar təşkil edir. Bu, xarici dövlət borcunun cəmi 5.5 faizidir.
Göründüyü kimi, xarici dövlət borcunun təxminən üçdə ikisinin ödəmə müddəti beş ildən çox deyil. Bu göstərici borcun qaytarılma qrafikinin qiymətləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Xarici borcun valyuta strukturunda ABŞ dolları üstünlük təşkil edir. Oktyabrın 1-nə xarici dövlət borcunun 86.3 faizi ABŞ dolları ilə ifadə olunan öhdəliklərdən ibarət olub.
Avronun payı 5.8 faiz, yapon yeninin payı 3.2 faiz, Beynəlxalq Valyuta Fondunun xüsusi borcalma hüquqları ilə ifadə olunan öhdəliklərin payı 2.9 faiz, digər valyutaların payı isə 1.7 faiz təşkil edib.
Xarici borcun faiz dərəcələri üzrə bölgüsündə sabit və dəyişkən faizli öhdəliklərin payı bir-birinə yaxındır. Hesabata əsasən, xarici dövlət borcunun 51.2 faizi sabit, 48.8 faizi isə dəyişkən faiz dərəcəsi ilə cəlb olunmuş vəsaitlərdən ibarətdir.
Bu o deməkdir ki, xarici borc portfelinin təxminən yarısı üzrə faiz ödənişləri dəyişkən faiz şərtlərindən asılıdır. Belə öhdəliklər üzrə gələcək ödənişlər müqavilələrdə nəzərdə tutulan faiz göstəricilərinin dəyişməsindən təsirlənə bilər.
Ümumi dövlət borcu portfelində isə dəyişkən faizli öhdəliklərin payı xeyli aşağıdır - 15.6 faiz. Sabit faizli borclar ümumi portfelin 84.4 faizini təşkil edir.
Dövlət borcunun idarə edilməsi strategiyasında dəyişkən faizli borcun ümumi portfeldə payının 50 faizi keçməməsi hədəfi müəyyən edilib. Hesabat dövründə bu tələbə əməl olunub.
Dövlət borcu ilə bağlı digər diqqətçəkən göstərici xarici öhdəliklər üzrə həyata keçirilən ödənişlərdir.
2026-cı ilin ilk doqquz ayında dövlət büdcəsi hesabına xarici borclar üzrə 766.9 milyon ABŞ dolları əsas borc, 285.7 milyon dollar isə faiz ödənişi həyata keçirilib. Ümumilikdə xarici borca xidmət üçün 1 milyard 52.6 milyon ABŞ dolları xərclənib.
Bu məbləğ 2025-ci ilin bütün dövründə həyata keçirilmiş xarici borc ödənişlərini üstələyir. Belə ki, ötən il xarici borclar üzrə ümumi ödənişlər 789.7 milyon dollar olub. Bunun 564.5 milyon dolları əsas borcun, 225.2 milyon dolları isə faizlərin ödənilməsinə yönəldilib.
Beləliklə, 2026-cı ilin doqquz ayında xarici borca xidmət üçün xərclənən vəsait 2025-ci ilin bütün dövrü üzrə göstəricidən 262.9 milyon dollar və ya təxminən 33.3 faiz çox olub.
Xüsusilə faiz ödənişlərində artım diqqət çəkir. Cari ilin ilk doqquz ayında xarici borclar üzrə faiz ödənişləri 285.7 milyon dollara çatıb. Bu, 2025-ci ilin bütün dövründə ödənilmiş 225.2 milyon dollardan 60.5 milyon dollar çoxdur.
Maliyyə Nazirliyi əvvəlki illərin göstəricilərini də təqdim edib. Xarici borca xidmət üzrə ən yüksək ödənişlərdən biri 2024-cü ildə qeydə alınıb. Həmin il ümumilikdə 1 milyard 485.9 milyon dollar ödənilib. Bu məbləğin 1 milyard 324 milyon dolları əsas borcun, 161.9 milyon dolları isə faizlərin payına düşüb.
2026-cı ilin ilk doqquz ayında xarici borc üzrə faiz ödənişlərinin məbləği 2024-cü ilin bütün dövründəki faiz ödənişlərindən də yüksək olub.
Daxili dövlət borcunda isə əsas yeri dövlət qiymətli kağızları və hökumətin üzərinə götürdüyü dövlət zəmanətli öhdəliklər tutur.
Oktyabrın 1-nə daxili dövlət borcunun 7 milyard 766.2 milyon manatı dövriyyədə olan dövlət qiymətli kağızlarının, 8 milyard 463.9 milyon manatı isə hökumətin üzərinə götürdüyü dövlət zəmanətli öhdəliklərin payına düşüb.
Yəni, daxili dövlət borcunun təxminən 47.9 faizi dövlət qiymətli kağızlarından, 52.1 faizi isə hökumətin üzərinə götürdüyü zəmanətli öhdəliklərdən ibarətdir.
Dövriyyədə olan dövlət qiymətli kağızlarının 56 faizi beş ilədək, 44 faizi isə beş il və daha uzun müddətə buraxılmış qiymətli kağızların payına düşür.
Dövlət istiqrazları üzrə orta ödəmə müddəti 2025-ci ilin sonundakı 3.30 ildən 2026-cı il oktyabrın 1-nə 3.64 ilə yüksəlib. Müqayisə üçün, 2024-cü ildə bu göstərici 1.47 il olub.
Qeyd edilir ki, 2026-cı ilin ilk üç ayında qısamüddətli dövlət istiqrazlarının dövriyyə müddətinin başa çatması orta ödəmə müddətinin artmasına səbəb olub.
Daxili borc üzrə ödənişlərin həcmi də əhəmiyyətlidir. 2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında əvvəlki illərdə buraxılmış dövlət istiqrazları üzrə 2 milyard 297.2 milyon manat əsas borc ödənilib.
Bundan əlavə, dövlət istiqrazları üzrə faiz və diskont ödənişlərinə 397.1 milyon manat yönəldilib. Beləliklə, ilk doqquz ayda dövlət istiqrazları üzrə ümumi ödənişlər 2 milyard 694.3 milyon manat təşkil edib.
Müqayisə üçün, 2025-ci ilin bütün dövründə dövlət istiqrazları üzrə ödənişlər 5 milyard 683.6 milyon manat olub. Bunun 5 milyard 76.6 milyon manatı əsas borcun, 607 milyon manatı isə faiz və diskont xərclərinin payına düşüb.
Dövlət borcunun ümumi mənzərəsində ən böyük dəyişikliklərdən biri dövlət zəmanətli borclarla bağlıdır.
2026-cı il oktyabrın 1-nə dövlət zəmanətli borcun ümumi məbləği 7 milyard 886 milyon manat təşkil edib. Bu, cari il üçün proqnozlaşdırılan ÜDM-in 5.7 faizinə bərabərdir.
2026-cı il yanvarın 1-də isə dövlət zəmanətli borc 10 milyard 368.4 milyon manat olub. Beləliklə, doqquz ay ərzində bu öhdəliklər 2 milyard 482.4 milyon manat və ya təxminən 23.9 faiz azalıb.
Maliyyə Nazirliyinin hesabatında azalmanın əsas səbəbi də göstərilib. Bildirilib ki, dövlət zəmanətli borcun əhəmiyyətli dərəcədə azalması "Cənub Qaz Dəhlizi" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin dövlət zəmanəti ilə cəlb etdiyi 2 milyard ABŞ dolları məbləğində xarici valyutada buraxılmış istiqrazların geri qaytarılması hesabına baş verib.
Bu, hesabat dövründə dövlət zəmanətli öhdəliklərin həcmində qeydə alınan ən mühüm dəyişikliklərdən biridir.
Oktyabrın 1-nə dövlət zəmanətli borcun 4 milyard 857.8 milyon manatı xarici, 3 milyard 28.2 milyon manatı isə daxili zəmanətli kreditlərin payına düşüb.
Xarici dövlət zəmanətli borc 2 milyard 857.5 milyon ABŞ dollarına bərabər olub və ümumi zəmanətli borcun 61.6 faizini təşkil edib. Daxili zəmanətli kreditlərin payı isə 38.4 faiz olub.
Dövlət zəmanətli borcun valyuta strukturunda da ABŞ dolları üstünlük təşkil edir. Bu öhdəliklərin 57.9 faizi dollarla, 19.4 faizi avro ilə, 16.2 faizi manatla, 4.6 faizi yapon yeni ilə, iki faizi isə digər valyutalarla ifadə olunub.
Faiz dərəcələrinə görə dövlət zəmanətli borcun 52.2 faizi sabit, 47.8 faizi isə dəyişkən faizli öhdəliklərdən ibarətdir.
Azərbaycanın xarici dövlət borcunu qiymətləndirmək üçün digər mühüm göstərici ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarıdır.
Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı il oktyabrın 1-nə Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları 89.4 milyard ABŞ dollarına çatıb.
Müqayisə üçün 2025-ci ilin sonunda strateji valyuta ehtiyatları 85.1 milyard dollar, 2024-cü ilin sonunda isə 71 milyard dollar təşkil edib.
Beləliklə, 2026-cı ilin ilk doqquz ayında strateji valyuta ehtiyatları 4.3 milyard dollar artıb. Eyni dövrdə xarici dövlət borcu 304 milyon dollar azalıb.
Nəticədə ölkənin strateji valyuta ehtiyatları xarici dövlət borcunu təxminən 19.8 dəfə üstələyib.
Dövlət borcunun idarə edilməsinə dair orta və uzunmüddətli strategiyada ümumi dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətinin 30 faizi keçməməsi, xarici dövlət borcunun isə 10 milyard ABŞ dollarından çox olmaması nəzərdə tutulub.
2026-cı il oktyabrın 1-nə hər iki göstərici müəyyən edilmiş hədlər daxilində olub. Ümumi dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 17.3 faiz, xarici dövlət borcu isə 4.5 milyard ABŞ dolları səviyyəsində qeydə alınıb.
Hesabatın nəticələri göstərir ki, 2026-cı ilin ilk doqquz ayında Azərbaycanın həm daxili, həm də xarici dövlət borcu azalıb. Eyni zamanda, borc portfelində daxili öhdəliklərin üstünlüyü qorunub, dövlət zəmanətli borcların həcmində isə nəzərəçarpacaq azalma baş verib.
Digər tərəfdən, xarici borca xidmət üzrə 9 aylıq ödənişlərin 2025-ci ilin bütün dövrünün göstəricisini üstələməsi, xarici borcun böyük hissəsinin beş ilə qədər müddətdə qaytarılmalı olması və daxili dövlət istiqrazları üzrə ödənişlərin həcmi dövlət borcunun yalnız ümumi məbləğinin deyil, onun qaytarılma qrafikinin və xidmət xərclərinin də əhəmiyyətini göstərir.
Abbas Mirzəyev
