İranın elm, tədqiqat və texnologiya naziri Hüseyn Simayi-Sərrafın Azərbaycanın dünyəvi təhsil qaydalarını hədəfə alaraq azərbaycanlı qızları ölkəsinin universitetlərinə dəvət etməsi ciddi suallar doğurur. Öz ölkəsində milyonlarla azərbaycanlının ana dilində təhsil məsələsini həll etməyən bir nazirin Azərbaycana təhsil dərsi keçmək cəhdi ən yumşaq dildə desək, axmaqlıqdır.
Azərbaycanın Elm və Təhsil Nazirliyi bu açıqlamanı ölkənin daxili işlərinə müdaxilə cəhdi kimi qiymətləndirib. Nazirliyin mövqeyi birmənalıdır: Azərbaycanın daxili işlərinə, o cümlədən təhsil siyasətinə müdaxilə yolverilməzdir və belə cəhdlərin qarşısı qətiyyətlə alınacaq.
Universitetlərin xarici tələbələri təhsilə dəvət etməsi adi akademik təcrübədir. Ancaq bu dəvətin başqa dövlətin daxili qaydalarını hədəfə alan müraciətlə müşayiət olunması məsələyə siyasi məzmun verir. Dünyəvi məktəb forması qaydalarını dini müstəviyə çəkmək, onları azərbaycanlı qızların təhsilinə qarşı addım kimi təqdim etmək təhsil əməkdaşlığından uzaq yanaşmadır. Belə mövqe ictimai həssaslıqlardan istifadə edərək əlavə siyasi gərginlik yaratmağa xidmət edir.
Azərbaycanın Elm və Təhsil Nazirliyinin açıqlamasında vurğulanır ki, İranda Azərbaycan dilində tədris aparılan məktəb yoxdur, ali təhsil müəssisələrində də Azərbaycan dilində tədris həyata keçirilmir. Nazirlik İranda yaşayan azərbaycanlıların sayını təxminən 40 milyon göstərərək onların onilliklərdir ana dilində təhsil almaq hüququndan məhrum edilməsinə diqqət çəkir.
İranlı nazirin dəvəti sadə suallar doğurur: öz ölkəsində azərbaycanlılara ana dilində təhsil imkanı yaratmayan dövlət Azərbaycandan gələn qızlara hansı dildə dərs deyəcək? Tehran təhsil hüququna bu qədər həssas yanaşırsa, İranda yaşayan milyonlarla azərbaycanlının ana dilində təhsil tələbinə niyə cavab vermir?
Bu məsələdə İranın öz Konstitusiyasını da xatırlatmaq yerinə düşər. Konstitusiyanın 15-ci maddəsi fars dilini rəsmi dil kimi müəyyənləşdirsə də, yerli və etnik dillərin mətbuatda istifadəsinə, onların ədəbiyyatının məktəblərdə fars dili ilə yanaşı tədrisinə icazə verir. Həmin müddəa bütün fənlərin ana dilində tədrisinə təminat vermir. Bununla belə, hətta bu məhdud imkanların təhsil sistemində nə dərəcədə reallaşdırıldığı barədə İran rəsmilərinin cavablandırmalı olduğu suallar var.
Prezident Məsud Pezeşkianın seçki kampaniyasında ana dili məsələsi ilə bağlı verdiyi vədlər də unudulmayıb. "Günaz TV"nin sentyabrın 21-də dərc etdiyi materialda yeni tədris ilinin başlanmasına baxmayaraq, həmin vədlərin sistemli ana dilində təhsil imkanına çevrilmədiyi bildirilir. Azərbaycanlıların dilinə seçki dövründə həssaslıq göstərmək kifayət deyil. Bu həssaslığın məktəblərdə, dərsliklərdə və real təhsil imkanlarında qarşılığı olmalıdır.
İranlı nazirin mövqeyindəki digər ziddiyyət geyim qaydaları ilə bağlıdır. İran universitetlərində məcburi hicab tələbinin icrası ilə əlaqədar məhdudiyyətlər barədə məlumatlar yayılmaqda davam edir. "IranWire"ın oktyabrın 20-də tələbə məlumatlarına əsaslanan xəbərində bir sıra universitetlərdə geyimə görə xəbərdarlıqlar, tələbə vəsiqələrinin alınması və kampusa girişin məhdudlaşdırılması hallarından bəhs olunur.
Öz universitetlərində tələbələrin geyiminə bu şəkildə nəzarət olunan ölkənin rəsmisi Azərbaycanın dünyəvi təhsil qaydalarını hansı əsasla hədəfə almağa cəhd edir? İran öz təhsil müəssisələrində müəyyən etdiyi qaydalara əməl olunmasını tələb edirsə, Azərbaycanın da öz qanunları əsasında təhsil sistemini tənzimləmək səlahiyyətinə hörmət göstərməyə borcludur.
Eyni məntiqlə, Azərbaycan məcburi hicab geyinmək istəməyən iranlı qadınları xüsusi siyasi müraciətlə təhsil almağa dəvət etsəydi, Tehran buna necə münasibət bildirərdi? İran rəsmiləri başqalarına ünvanladıqları açıqlamaları bu sual üzərindən də qiymətləndirməli olsalar, cavabları nə olar?
Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşu və təhsil siyasəti xarici rəsmilərin ideoloji baxışlarına uyğun müəyyənləşdirilə bilməz. Məktəb qaydalarına dair məsələlər ölkənin qanunları və səlahiyyətli qurumlarının qərarları çərçivəsində həll olunur. Dini həssaslıq heç bir xarici dövlətə bu prosesə müdaxilə etmək səlahiyyəti vermir.
Hüseyn Simayi-Sərrafın qarşısında öz ölkəsində həllini gözləyən n qədər təhsil məsələləri var. Milyonlarla azərbaycanlının ana dilində təhsil tələbi bunlardan biridir. İranlı nazirin təhsil hüququna qayğısının ən inandırıcı göstəricisi Azərbaycana ünvanlanan siyasi müraciət deyil, məhz bu tələbə verəcəyi konkret cavab olar.
Aqil Vəlili
