"Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh sazişi" teqi üzrə xəbərlər
Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsi, xüsusilə 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Cənubi Qafqazın ən mühüm mövzularından biri olaraq qalır. 2025-ci ildə tərəflər saziş mətninin razılaşdırılmasında mühüm irəliləyiş əldə etsələr də, prinsipial məsələlər ətrafındakı ixtilaflar səbəbindən sənədin imzalanması hələ də sual altındadır.
Danışıqlarda irəliləyiş: Müqavilə mətninin razılaşdırılması
2025-ci ilin mart ayında Azərbaycan və Ermənistan Xarici İşlər Nazirlikləri sülh müqaviləsi mətninin tam razılaşdırıldığını elan etdilər. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, Bakının təklif etdiyi saziş layihəsi ərazi iddialarından imtinanı nəzərdə tutur ki, bu da Qarabağın statusu ilə bağlı hər hansı mübahisəni istisna edir. Ermənistan öz növbəsində son iki mübahisəli bəndi qəbul edib: Avropalı müşahidəçilərin sərhəddən çıxarılması və beynəlxalq məhkəmələrdəki qarşılıqlı iddiaların geri götürülməsi. Bu addımlar mühüm mərhələ olsa da, müqavilənin imzalanması hələ də gecikir.
Azərbaycan tərəfi Ermənistan Konstitusiyasında 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinə edilən istinadın dəyişdirilməsini tələb edir, çünki həmin sənəddə Qarabağla "birləşmə" qeyd olunub. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü (Qarabağ daxil olmaqla 86,6 min kv. km) tanıyan rəsmi İrəvan bu istinadların hüquqi qüvvəyə malik olmadığını bildirsə də, Bakı gələcəkdə yarana biləcək iddiaların qarşısını almaq üçün bu bəndlərin konstitusiyadan çıxarılmasını qəti şərt kimi qoyur.
Sülh yolundakı əsas maneələr
Mətnin razılaşdırılmasına baxmayaraq, ciddi ixtilaflar qalmaqdadır. Ermənistanda müqavilənin sərhədlərin delimitasiyası, Qarabağ ermənilərinin qayıdışı və hərbi əsirlərin azad edilməsi məsələlərini həll etməyəcəyindən narahatdırlar. Azərbaycan isə öz növbəsində ATƏT-in Minsk qrupunun buraxılmasını tələb edir və hesab edir ki, 2020 və 2023-cü illərdə Qarabağ üzərində nəzarətin bərpa olunmasından sonra bu struktur öz aktuallığını itirib. Ermənistan qrupun fəaliyyətinə xitam verilməsinə razıdır, lakin bunu yalnız sülh müqaviləsi imzalandıqdan sonra etmək istəyir.
1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsinə əsaslanan sərhəd delimitasiyası da mübahisə doğurur. Ermənistan 1970-ci illərin sovet xəritələrinə istinad edir, Azərbaycan isə bu prosesin sülh müqaviləsindən ayrı bir prosedur olduğunu vurğulayır. Zəngəzur dəhlizi də daxil olmaqla kommunikasiyaların açılması məsələsi müqavilə mətnindən çıxarılsa da, tərəflər arasında hələ də ciddi müzakirə mövzusu olaraq qalır.
Beynəlxalq vasitəçilik və regional dinamika
Danışıqlar Aİ, ABŞ və Rusiyanın vasitəçiliyi ilə aparılır, lakin Azərbaycan "3+3" (Türkiyə, Rusiya, İran, Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan) kimi regional platformalara üstünlük verir. ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken vasitəsilə sülh prosesini aktiv şəkildə dəstəkləyir və bunu regionda sabitlik üçün şans hesab edir. Rusiya, Ermənistanla münasibətlərin soyumasına baxmayaraq, yardım təklif etməyə davam edir. Azərbaycanın müttəfiqi olan Türkiyə isə Ermənistan vasitəsilə tranzit yollarının açılması üçün sülhün vacibliyini vurğulayır.
Yekun
2025-ci ildə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin bağlanması real, lakin çətin bir hədəfdir. Mətnin razılaşdırılması böyük addımdır, lakin konstitusiya dəyişiklikləri, delimitasiya və qaçqınların qayıdışı kimi məsələlər kompromis tələb edir. Danışıqların uğuru tərəflərin qarşılıqlı inamsızlığı dəf etmək iradəsindən və xarici oyunçuların təzyiqindən asılıdır. İmzalanacaq müqavilə Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılmasına, iqtisadi əməkdaşlığa və uzunmüddətli sülhə yol açacaqdır.
