Çeçenistan

Çeçenistan: Şimali Qafqazda dağlıq respublika

Çeçen Respublikası, yaxud Çeçenistan Rusiyanın tərkibinə daxildir, Şimali Qafqazda, Şimali Qafqaz Federal Dairəsində yerləşir. Şimalda və şimal-qərbdə Stavropol diyarı və Şimali Osetiya, qərbdə İnquşetiya, şərqdə və şimal-şərqdə Dağıstan, cənubda Gürcüstan ilə həmsərhəddir. Sahəsi təxminən 17 min kvadratkilometr, əhalisi təxminən 1,5 milyon nəfərdir. Paytaxt Qroznı şəhəri Sunja çayının sahilindədir. Düzənlik rayonlar şimalda yerləşir, cənubda isə Böyük Qafqaz dağları ucalır. Respublikanın ən yüksək nöqtəsi Tebulosmta dağı (təxminən 4,5 kilometr) Gürcüstanla sərhəddədir. Dövlət dilləri çeçen və rus dilləridir.

Tarix

Çeçenlərin əcdadları da, inquşlar kimi, Mərkəzi Qafqazın dağ və dağətəyi ərazilərində çoxdan yaşayan vaynax xalqlarına aiddir. XIX əsrdə Şimal-Şərqi Qafqaz dağlıları Qafqaz müharibəsi zamanı Rusiya imperiyasının irəliləyişinə uzun illər müqavimət göstərdilər, liderlərdən biri İmam Şamil idi. Qroznaya qalası 1818-ci ildə salınıb, sonralar onun ətrafında şəhər böyüyüb.

1934-cü ildə Çeçen-İnquş Muxtar Vilayəti yaradıldı, 1936-cı ildən o, RSFSR tərkibində muxtar respublika oldu. 1944-cü ilin fevralında çeçenlər və inquşlar Orta Asiyaya və Qazaxıstana deportasiya edildi. Reabilitasiya və geri qayıtma 1957-ci ildə başladı, həmin il muxtariyyət bərpa olundu.

1991-ci ildə SSRİ dağıldıqdan sonra Cövhər Dudayevin başçılıq etdiyi Çeçenistan rəhbərliyi müstəqillik elan etdi, bunu heç bir dövlət tanımadı. 1992-ci ildə Çeçen-İnquş Respublikası Çeçenistana və İnquşetiyaya bölündü. 1994-1996-cı illərdə birinci Çeçen müharibəsi getdi, 1999-cu ildən ikinci müharibə başladı. Respublika ərazisində antiterror əməliyyatı rejimi 2009-cu ildə ləğv edildi. Şəhər və kəndlər ağır zərər gördü, Qroznı dağıdıldı.

Dövlət quruluşu və siyasət

Çeçenistan Rusiya Federasiyasının tərkibində respublikadır. Hazırkı konstitusiya 2003-cü ildə referendumda qəbul edilib. 2007-ci ildən respublikaya Rəmzan Kadırov rəhbərlik edir. O, müharibədən sonra respublikanın ilk başçısı olmuş və 2004-cü ildə Qroznıda terror aktı nəticəsində həlak olmuş Əhməd Kadırovun oğludur. Parlament birpalatalıdır, beş il müddətinə seçilir.

Rusiya hakimiyyəti respublikanın bərpasını və sabitliyi vurğulayır. Rusiya və beynəlxalq hüquq təşkilatları, həmçinin bir sıra beynəlxalq qurumlar respublikada insan hüquqları vəziyyətini dəfələrlə tənqid ediblər. Çeçenistan və Rusiya hakimiyyəti bu qiymətləndirmələrlə razılaşmır.

Nələri görməli

Qroznının əsas simvolu 2008-ci ildə açılmış Əhməd Kadırov adına «Çeçenistanın ürəyi» məscididir. Şəhər yenidən qurulub: «Qroznı-Siti» göydələnləri və yeni prospektlər qorunub saxlanmış məhəllələrlə kontrast yaradır. Respublikanın dağlıq hissəsi orta əsr daş qüllələri və nəsil yaşayış məskənləri ilə tanınır. Məşhur marşrutlar Arqun dərəsinə, Şatoy və Vedeno rayonlarına aparır. Dağlarda Şimali Qafqazın hündürdağ göllərindən biri olan Kezenoyam gölü və şəlalələr yerləşir. Xizək mərkəzləri Vedeno rayonunda tikilir.

İnsanlar, dil və mətbəx

Sakinlərin böyük əksəriyyətini çeçenlər təşkil edir, ruslar, kumıklar, noqaylar və başqaları da yaşayır. Çeçen dili nax dillərinə aiddir. İnanclıların əksəriyyəti sünni müsəlmandır, sufizmin təsiri nəzərə çarpır. Mətbəxin əsası: cijiq-qalnaş (qarğıdalı və ya buğda unundan hazırlanan qalnaşla qaynadılmış ət), xinqalş (boranı və ya ətlə çörək), çepalqaş (kəsmikli nazik çörəklər). Bal, pendir və ət xörəkləri dağlıq rayonlarda məşhurdur.

İqtisadiyyat

Qroznı neft rayonu Rusiyanın ən qədim neft rayonlarından biri idi: neft hələ XIX əsrdə çıxarılırdı. Bu gün neft emalı, kənd təsərrüfatı (taxıl, tərəvəz, üzüm, heyvandarlıq) və tikinti mühüm rol oynayır. Respublika federal büdcədən çox asılıdır. İşsizlik, xüsusilə gənclər üçün problem olaraq qalır.