Diri Baba türbəsi

Diri Baba Türbəsi Azərbaycanın Qobustan rayonunun Mərəzə (Qobustan) şəhərində yerləşən XV əsrə aid unikal memarlıq və mənəvi abidədir. Qayaya inteqrasiya edilmiş bu iki mərtəbəli türbə-məscid Şirvan memarlığının incisi kimi zəvvarları və turistləri cəlb edir. 

Tarix və əfsanələr

Diri Baba Türbəsi 1402-ci ildə inşa edilmiş və “Diri Baba” (azərb. “Canlı Pir”) adlı şeyxə həsr olunmuşdur. Əfsanəyə görə, burada dəfn olunan müqəddəsin cəsədi çürüməmiş qalmış, bu da XVII əsrdən etibarən türbəni zəvvarlar üçün müqəddəs məkana çevirib. Türbəni Kornelius de Brüyin və Engelbert Kempfer kimi səyyahlar ziyarət edərək onun təsvirlərini və çertyojlarını qeydə alıblar. XIX əsrdə rus tədqiqatçıları İvan Bartolomey və Bernqard Dorn abidəni öyrənərək onun Şirvanşah İbrahim I (1382–1417) dövründə tikildiyini müəyyənləşdiriblər.

Əfsanələr Diri Babaya mistik xüsusiyyətlər aid edir. Türk səyyahı Övliya Çələbi 1647-ci ildə türbədə şeyx Hacı Salahəddinlə görüşüb və onun Diri Babanın Şirvanşahlar sarayında müəzzin olduğunu öyrənib. Başqa bir əfsanə Diri Babanın şagirdi Seyid-İbrahimin XIV əsrdəki məzarından bəhs edir, bu da qayada daha qədim dəfnin olduğunu göstərir.

Memarlıq xüsusiyyətləri

Diri Baba Türbəsi Şirvan memarlıq məktəbinin şah əsəridir. Qayada oyulmuş platformada inşa edilən türbə ətrafdakı qayalar və yaşıllıqla harmoniya təşkil edir. İki mərtəbəli bina aşağıdakı elementləri əhatə edir:

Birinci mərtəbə: Uclu tağlı zal və səkkizbucaqlı günbəzli vestibül.
İkinci mərtəbə: 15 kv. m sahəsi olan, bitki ornamentləri ilə bəzədilmiş kürəvari günbəzli zal.
Mağara: Müqəddəsin dəfn olunduğu, dar keçidlə birləşən qayada oyulmuş məkan.

Tromp üzərindəki yazıda tikinti tarixi – 1402-ci il – və memarın adının bir hissəsi “…usta Hacı oğlu” qeyd olunub. Dərviş ustadın mozaika ilə işlənmiş xəttatlıq əsərləri mərtəbələri ayıran dekorativ tiri bəzəyir. Abidə dövlət tərəfindən qorunan tarixi-mədəni qoruq kimi siyahıya alınıb.

Müasir əhəmiyyəti

Diri Baba Türbəsi həm turistlər, həm də zəvvarlar üçün populyar məkandır. 2024-cü ildə türbə Laçın və Şamaxı istiqamətində ekskursiya marşrutlarına daxil edilib. 2025-ci ildə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi unikal mozaikanın qorunması üçün abidənin restavrasiyasını planlaşdırır. Tripadvisor saytı türbəni Petra ilə müqayisə etsə də, onun miqyasının daha təvazökar olduğunu qeyd edir.

Yerli sakinlər və zəvvarlar türbəyə səhiyyə və rifah diləmək üçün hədiyyələr gətirirlər. Abidə Şirvan memarlığını öyrənən alimlər üçün də cəlbedicidir.

Oraya necə çatmaq olar

Türbə Bakıdan 90 km məsafədə, M4 magistralı üzərində, Mərəzədəki köhnə qəbiristanlıq qarşısında yerləşir. Şamaxıdan avtobus və ya taksi ilə 2–3 manata çatmaq mümkündür. 

Nəticə

Diri Baba Türbəsi mənəviyyat, tarix və memarlıq sənətini birləşdirən unikal abidədir. Onun mistik aurası və Şirvan mədəniyyəti ilə bağlılığı Azərbaycanın zəngin irsini təcəssüm etdirir. Türbə səyahətçiləri cəlb etməyə davam edir, ölkənin tarixi keçmişini kəşf etməyə ilham verir.