Füzuli: tarixi, coğrafiyası və dirçəlişi

Füzuli rayonu - Azərbaycan Respublikasının zəngin tarixi-mədəni irsə, strateji coğrafi mövqeyə və nəhəng iqtisadi potensiala malik unikal bir bölgəsidir. Qarabağ iqtisadi rayonunun tərkibinə daxil olan bu diyar bu gün genişmiqyaslı yeni doğuluş və irihəcmli yenidənqurma dövrünü yaşayır.

Coğrafi mövqeyi və təbii resursları

Füzuli rayonu Azərbaycanın cənub-qərbində yerləşərək, Qarabağ düzənliyinin alçaq dağlıq sahələrindən Kiçik Qafqazın şimal-şərq ətəklərinə qədər uzanır. Rayon cənub-şərqdə Araz çayı boyunca İran İslam Respublikası ilə həmsərhəddir. Ərazisinin sahəsi təxminən 1386 kvadratkilometr təşkil edir.

Bölgənin təbiəti mülayim-isti iqlimi və məhsuldar torpaqları ilə xarakterizə olunur ki, bu da tarixən burada kənd təsərrüfatının inkişafını şərtləndirib. Rayonun ərazisindən Kürütöhfə (Quruçay), Köndələnçay, Qozluçay və Çərəkən kimi çaylar keçir və onlar yerli torpaqların suvarılmasında mühüm rol oynayır. Diyarın ən vacib hidrotexniki obyekti olan "Köndələnçay" su anbarının bərpası keçmiş aqrar gücün geri qaytarılmasına aktiv şəkildə töhfə verir.

Tarixin səhifələri: Qaryagindən Füzuliyə

Füzuli rayonunun torpaqlarında qədim dövrlərdən bəri insan məskənləri mövcud olub. Bunun ən mühüm sübutu rayonun sərhədində yerləşən və ibtidai insanın (Azıxantrop) məskənlərinin aşkar edildiyi məşhur Azıx mağarasıdır.

İnzibati vahid kimi rayon 1930-cu ildə ilkin olaraq Qaryagin (polkovnik Qaryaginin şərəfinə) adı ilə yaradılıb. Lakin 1959-cu ildə dahi Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Məhəmməd Füzulinin anadan olmasının 400 illiyi münasibətilə rayonun və onun inzibati mərkəzinin adı dəyişdirilərək Füzuli qoyulub. Sovet dövründə region üzümçülük, pambıqçılıq və heyvandarlığın inkişaf etdiyi Azərbaycanın ən iri aqrar-sənaye mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi.

Ağır münaqişə və otuz ilə yaxın davam edən işğal dövründən sonra, 2020-ci ilin payızında 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Füzuli rayonu tamamilə Azərbaycanın nəzarətinə qaytarıldı. Füzuli şəhərinin azad olunduğu gün - 17 oktyabr - ölkədə rəsmi olaraq Füzuli Şəhəri Günü kimi təsis edilib.

Müasir inkişaf və "Böyük Qayıdış" dövlət proqramı

Bu gün Füzuli rayonu "Böyük Qayıdış" irimiqyaslı layihəsinin vitrininə çevrilib. Dövlət burada "ağıllı şəhər" və "ağıllı kənd" konsepsiyalarını reallaşdıraraq dağıdılmış əraziləri müasir, ekoloji təmiz və texnoloji yaşayış məntəqələrinə çevirir.

Bərpa proqramı bir neçə strateji istiqaməti əhatə edir:

- Nəqliyyat qovşağı: Qısa müddətdə "Qarabağın hava qapısı" statusunu almış Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı tikilərək istifadəyə verildi. Yeni çoxzolaqlı avtomobil yolları salınıb və dəmir yolu xətləri modernləşdirilir.

- Şəhərsalma: Füzuli şəhərində və ətraf kəndlərdə (Dövlətyarlı, Cuvarlı və s.) yeni yaşayış kompleksləri, məktəblər, uşaq bağçaları, xəstəxanalar və idman obyektləri ucaldılır. Birinci mərhələ çərçivəsində 2026-cı ilin sonuna qədər təxminən 22 min sakinin köçürülməsi planlaşdırılır.

- Yaşıl enerji və infrastruktur: Rayon ekoloji standartlar nəzərə alınmaqla tamamilə yenidən qurulur, bərpa olunan enerji mənbələri tətbiq edilir, su təchizatı və kanalizasiya sistemləri yenidən çəkilir.

Regionun iqtisadi potensialı

Füzulinin iqtisadi gələcəyi ənənəvi kənd təsərrüfatının dirçəldilməsi və yeni sənaye zonalarının yaradılması ilə bağlıdır. İnvestorlara və yerli sahibkarlara emal müəssisələrinin açılması, intensiv bağçılıq, taxılçılıq və heyvandarlığın inkişafı üçün güzəştlər təqdim olunur. Hava limanı və yeni yollar sayəsində inkişaf etmiş logistika Füzuli rayonunu Azərbaycanın mərkəzi rayonlarını Qarabağın digər bölgələri və beynəlxalq bazarlarla birləşdirən mühüm tranzit və turizm mərkəzinə çevirir.