"İmarət Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksi" teqi üzrə xəbərlər
Ağdam İmarət Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksi XVIII əsrə aid unikal memarlıq abidəsidir və Qarabağ xanlığının tarixi ilə bağlıdır. Xanlığın banisi Pənahəli xan tərəfindən tikilmiş bu ağ daşlı saray, həm də xanların iqamətgahı kimi tanınır və Azərbaycanın mədəni və tarixi irsinin simvoludur. Ermənistanın işğalı nəticəsində zərər görsə də, 2020-ci ildə Ağdamın azad edilməsindən sonra bərpa işləri ilə yenidən həyata qayıdır. Bu məqalədə İmarətin tarixi, memarlığı və əhəmiyyəti haqqında danışacağıq.
Kompleksin tarixi
İmarət Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksi XVIII əsrin ortalarında Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan Cavanşirin sifarişi ilə tikilmişdir. “İmarət” adı Azərbaycan dilində “böyük gözəl bina” və ya “əmlak” mənasını daşıyır. Saray 1738-ci ildə Nadir şahın xidmətindən qayıtdıqdan sonra Pənahəli xanın yay iqamətgahı olmuşdur. Kompleks təkcə yaşayış yeri deyil, həm də xanlığın idarəetmə mərkəzi kimi xidmət etmişdir.
İmarət Cavanşirlərin ailə məqbərəsini də əhatə edir. Burada Pənahəli xan, oğlu İbrahimxəlil xan, nəvəsi Mehdiqulu xan və Mehdiqulu xanın qızı, görkəmli şairə Xurşidbanu Natəvan dəfn olunmuşdur. Bu, kompleksin Qarabağ üçün mənəvi və tarixi əhəmiyyətini vurğulayır. 1993–2020-ci illərdə Ermənistanın işğalı zamanı İmarət vandallığa məruz qalmış, binalar tövlə kimi istifadə edilmiş, məzarlar təhqir olunmuşdur.
2020-ci il noyabrın 20-də Ağdam azad edildikdən sonra regionun bərpası başladı. 2025-ci ilin fevralında prezident İlham Əliyev “İmarət” Tarixi-Memarlıq Muzey Kompleksinin yaradılması haqqında sərəncam imzaladı. Bərpa işləri beynəlxalq ekspertlər, o cümlədən italyan mütəxəssislərinin iştirakı ilə aparılır.
İmarətin memarlığı
Ağdam İmarət Kompleksi XVIII əsr feodal hökmdarlarının iqamətgahlarına xas olan sadə, lakin zərif memarlığı ilə seçilir. Şahbulağ bölgəsindən gətirilmiş ağ əhəng daşından tikilmiş iki korpusdan ibarətdir. Əsas korpus mərkəzi günbəzli zal ətrafında qruplaşmış tağlı otaqlardan ibarətdir və cənuba yönəlmiş açıq eyvanla tamamlanır. Üç tağlı eyvan binaya zəriflik qatır.
Nümayişli saraylardan fərqli olaraq, İmarət funksional yaşayış evidir, lakin dəbdəbəli elementlərə malikdir. Mərkəzi zal, yaxud divan-xanə, rəsmi qəbullar üçün istifadə olunurdu. Günəşdə parlayan ağ daşlı divarlar şəhərə “ağ ev” mənasında “Ağdam” adını vermişdir. Sarayın yanında yerləşən xan məqbərəsi onun xatirə əhəmiyyətini artırır.
Bərpa və dirçəliş
2020-ci ildə Ağdamın azad edilməsindən sonra İmarət bərpa üçün prioritet oldu. 2025-ci ilin yanvarında italyan ekspert Alessandro Bianki kompleksi yoxlayaraq onun orijinallığının qorunmasının vacibliyini qeyd etdi. Bərpa işləri mərhələlərlə aparılır: ərazinin təmizlənməsi, divarların, günbəzlərin və məqbərənin bərpası. Muzey kompleksi Qarabağ xanlığının tarixi, Cavanşirlərin həyatı və regionun mədəni irsinə həsr olunmuş ekspozisiyaları əhatə edəcək.
2024-cü il sentyabrın 19-da kompleks qismən bərpa olunaraq açıldı və Ağdamın tarixi mərkəzinin mühüm hissəsinə çevrildi. Gələcəkdə İmarət turizm marşrutlarına inteqrasiya ediləcək, regionun zəngin tarixinə diqqəti cəlb edəcək.
Azərbaycan üçün əhəmiyyəti
İmarət təkcə memarlıq abidəsi deyil, Qarabağın möhkəmliyini və dirçəlişini simvolizə edir. Onun bərpası işğal zamanı məhv edilmiş mədəni irsin qorunmasına Azərbaycanın səylərini vurğulayır. Kompleks gənclərin xanlığın tarixini və Cavanşirlərin regionun inkişafına töhfəsini öyrənə biləcəyi təhsil mərkəzinə çevriləcək.
İmarət milli kimliyi gücləndirir, Qarabağın əzəmətini xatırladır. Onun dirçəlişi Ağdamın turizm və iqtisadiyyatının inkişafına töhfə verir, şəhəri mədəni mərkəz statusuna qaytarır.
Perspektivlər
“İmarət” Tarixi-Memarlıq Muzey Kompleksi yenidən qurulan Ağdamın əsas obyekti olacaq. İnteraktiv ekspozisiyalar, mədəni tədbirlər və beynəlxalq konfranslar planlaşdırılır. Kompleks Ağdam Muğam Mərkəzi, yeni stadion və yaşayış binaları ilə birlikdə şəhərin yenilənmiş infrastrukturuna uyğunlaşacaq.
Ağdam İmarət Kompleksi Qarabağın keçmişi ilə gələcəyi arasında körpüdür, Azərbaycan xalqının iradəsini və irsinə sadiqliyini əks etdirir.
