"Kiçik ada dövlətləri" teqi üzrə xəbərlər
Kiçik ada dövlətləri: iqlim böhranının ön xəttindəki ölkələr
Kiçik ada dövlətləri Sakit, Atlantik və Hind okeanlarına, Karib dənizinə və Aralıq dənizinə səpələnmiş kiçik ölkələr qrupudur. Bura Tuvalu və Nauru kimi çox kiçik dövlətlər də, Mavriki, Fici və ya Yamayka kimi daha iri ölkələr də daxildir. Ümumi əhalisi təxminən 65 milyon nəfərdir, aralarında sakinlərinin sayı bir neçə min olan ölkələr də var. BMT bu ölkələri çox vaxt kiçik ada inkişaf etməkdə olan dövlətlər (SIDS) adlandırır. Onlar ayrıca qrup kimi 1992-ci ildə Rio-de-Janeyroda keçirilmiş BMT-nin Ətraf Mühit və İnkişaf üzrə Konfransında ayrılıb.
Qrupa kimlər daxildir
Vahid siyahı yoxdur: bu, söhbətin BMT-dən, iqlim danışıqlarından və ya regional birliklərdən getməsindən asılıdır. Adətən üç region fərqləndirilir: Karib (Barbados, Baham adaları, Qrenada, Dominika, Antiqua və Barbuda), Sakit okean (Fici, Tonqa, Samoa, Vanuatu, Palau, Marşal adaları, Kiribati, Tuvalu, Nauru) və AIMS adlanan region. Sonuncuya Maldiv adaları, Mavriki, Seyşel adaları, Komor adaları, Kabo-Verde, San-Tome və Prinsipi, həmçinin Sinqapur və Bəhreyn daxildir. Qrupun özü bircins deyil: gəlir səviyyəsinə görə Sinqapur və Qayana Kiribati və ya Komor adalarına demək olar ki, oxşamır.
Ümumi həssaslıqlar
Onları oxşar problemlər birləşdirir. Ərazilər kiçikdir, iqtisadiyyat bir neçə sahədən, idxaldan və uzaq daşımalardan asılıdır. Bir çox adalar çox alçaqdır: Maldiv adalarının ən yüksək təbii nöqtəsi dəniz səviyyəsindən cəmi iki metrdən bir qədər yüksəkdir. Suyun qalxması, şirin su mənbələrinin şoranlaşması və mərcan rifləri məhv olması mənzillərə, kənd təsərrüfatına və turizmə təhlükə yaradır. 2019-cu ildə Baham adalarındakı «Dorian», 2015-ci ildə Vanuatudakı «Pam», 2024-cü ildə Qrenadadakı «Beril» kimi qasırğa və siklonlar illərlə görülən inkişaf işlərinin nəticəsini bir neçə saata məhv edir. 2022-ci ilin yanvarında Honqa-Tonqa vulkanının püskürməsi göstərdi ki, təhlükə təkcə iqlimdən gəlmir.
İqtisadiyyat: turizm, lisenziyalar və pul köçürmələri
Bir çox ölkənin əsas gəlir mənbəyi turizmdir və o, böhranlara çox həssasdır: 2020-ci ilin pandemiyası ona xüsusilə ağır zərbə vurdu. Sakit okean dövlətləri öz xüsusi iqtisadi zonalarında tuna balığı ovu lisenziyalarından qazanır. Bəzi ölkələr üçün miqrantların pul köçürmələri mühümdür. Sent-Kits və Nevis ya da Dominika kimi bəziləri investisiya müqabilində vətəndaşlıq satır, bəzi adalarda isə ofşor xidmətlər inkişaf edib. Yüksək xarici borc və bahalı kreditlər vəziyyəti kövrək edir, təbii fəlakətlərdən sonra bərpa xərcləri isə çox vaxt ÜDM-in xeyli hissəsinə çatır.
Birləşmənin tarixi
Qrup vahid səslə 1990-cı ildə, iqlim danışıqları üçün Kiçik Ada Dövlətləri Alyansı (AOSIS) yaradılanda çıxış etməyə başladı. 1994-cü ildə Barbadosda ilk fəaliyyət proqramı qəbul edildi, 2005-ci ildə Mavrikidə yeniləndi, 2014-cü ildə isə Samoada «SAMOA yolu» təsdiqləndi. Kiçik ada inkişaf etməkdə olan dövlətlər üzrə dördüncü beynəlxalq konfrans 2024-cü ilin mayında Antiqua və Barbudada keçirildi, orada on illik yeni gündəlik razılaşdırıldı. İqlim danışıqlarında məhz bu ölkələr təkid etdilər ki, 2015-ci il Paris Sazişində istiləşməni 1,5 dərəcə ilə məhdudlaşdırmaq məqsədi yer alsın.
«İtkilər və ziyan» uğrunda mübarizə
Adaların köhnə tələblərindən biri iqlim dəyişikliklərindən zərər çəkmiş ölkələr üçün kompensasiya fondudur. Onun yaradılması barədə qərar 2022-ci ildə Şarm-əl-Şeyxdəki COP27-də qəbul edildi, COP28-də Dubayda isə fond işə salındı. 2023-cü ildə Vanuatu digər ada dövlətlərinin dəstəyi ilə BMT Baş Assambleyasının qətnaməsinin qəbuluna nail oldu: qətnamədə Beynəlxalq Məhkəmədən dövlətlərin iqlim üzrə öhdəlikləri barədə məsləhət rəyi verməsi xahiş olunur. Bu prosesin yekunlarını təzə mənbələr üzrə yoxlamaq lazımdır.
Geosiyasət: böyük dövlətlərin diqqəti
Sakit okean adaları getdikcə daha tez-tez Çin, ABŞ, Avstraliya və Yaponiya rəqabətinin mərkəzində olur. Solomon adaları və Kiribati 2019-cu ildə Tayvanla münasibətləri kəsib Pekini tanıdı, Nauru isə 2024-cü ilin yanvarında onların yolunu tutdu. Tuvalu Avstraliya ilə iqlim təhdidləri olduqda xüsusi miqrasiya qaydası nəzərdə tutan «Falepili» müqaviləsini bağladı. Karib hövzəsi ölkələri isə öz növbəsində ABŞ, Çin və Avropa arasında tarazlıq axtarır.
Azərbaycanla əlaqə
Bakı 2024-cü ilin noyabrında COP29 iqlim konfransına ev sahibliyi etdi və kiçik ada dövlətləri üçün maliyyələşdirmə məsələsi danışıqların ən kəskin mövzularından biri oldu. Onların nümayəndə heyətləri iqlim maliyyəsinin yekun məbləğini tənqid etdi və onu kifayət etməyən saydı. Kiçik ada dövlətlərinin çoxu Qoşulmama Hərəkatının üzvüdür, Azərbaycan bu təşkilata 2019-2023-cü illərdə sədrlik edib.
