"Marşal Adaları" teqi üzrə xəbərlər
Marşal Adaları: Ratak və Ralik atolları, bambuk dalğa xəritələri, qlobal dəniz bayrağı və Bakı ilə iqlim həmrəyliyi
Marşal Adaları Respublikası — Sakit okeanın mərkəzi hissəsində, ekvatordan şimalda yerləşən suveren Mikroneziya dövlətidir. Arxipelaq 1200-dən çox rif adacığını (motu) birləşdirən 29 alçaq mərcan atolu və beş təcrid olunmuş adadan ibarətdir. Ümumi quru sahəsinin 180 kvadratkilometrdən bir qədər çox olmasına baxmayaraq, ölkənin dəniz mülkləri iki milyon kvadratkilometrdən artıq okean sularını əhatə edir. Marşal Adaları Sakit okean dənizçilərinin çoxəsrlik naviqasiya ənənələrini, ticarət donanmasının unikal açıq qeydiyyat sistemini, XX əsrin ortalarındakı nüvə sınaqlarının tarixi yaddaşını və alçaq atolların okean səviyyəsinin qalxmasından xilası uğrunda mübarizədə ən qətiyyətli qlobal liderlərdən biri statusunu özündə birləşdirir.
Macuro laqunları, nəhəng Kvacaleyn atolu və atol zəncirləri
Coğrafi baxımdan adalar iki paralel qövs əmələ gətirir: şərqdəki Ratak («Günəşin doğuşu») və qərbdəki Ralik («Günəşin qürubu») zəncirləri. Arxipelaq ərazisinin 98%-dən çoxunu ensiz qumlu quru zolaqları ilə əhatələnmiş firuzəyi laqunlar tutur. Kvacaleyn qapalı laqununun sahəsinə görə (2100 kv. km-dən çox) dünyanın ən böyük mərcan atoludur; onun ərazisində Ronald Reyqan adına raket poliqonu yerləşir. Xalqın siyasi və kommersiya mərkəzi paytaxtın yerləşdiyi Macuro atoludur: burada quru zolağı o qədər ensizdir ki, ən çox urbanizasiyaya uğramış Delap-Uliqa-Carrit (D-U-D) rayonunda okean dalğaları ilə laqunun sakit sularını cəmi bir neçə on metr məsafə ayırır. Şimal-qərbdə isə 1940–1950-ci illərdə ABŞ-nin nüvə sınaqları poliqonu olmuş və laqunun dibində batırılmış bütöv hərbi gəmilər donanmasını saxlayaraq dünyanın hər yerindən texniki dalğıcları cəlb edən məşhur Bikini atolu (YUNESKO obyekti) yerləşir.
Dənizçilərin sənəti, müstəmləkə dəyişiklikləri və Azad Assosiasiya Müqaviləsi
Mikroneziyalıların atollarda məskunlaşması eramızdan əvvəl II minillikdə başlamışdır. 1788-ci ildə britaniyalı kapitan Con Marşal arxipelaqı tədqiq etmiş və adalara onun adı verilmişdir. XIX əsrin sonunda adalar Almaniyanın idarəçiliyinə keçmiş, 1914-cü ildə isə Millətlər Liqasının mandatını almış Yaponiya tərəfindən tutulmuşdur. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Marşal Adaları ABŞ-nin idarəçiliyi altında BMT-nin qəyyumluq ərazisinə daxil edildi. Bikini və Enivetok atollarında 67 nüvə silahı sınağı keçirildi; o cümlədən 1954-cü ildə «Kasl Bravo» termonüvə partlayışı baş verdi ki, onun monumental xatırlatması kimi bu gün də Runit qoruyucu beton sarkofaqı («Günbəz») qalmaqdadır. 1986-cı il oktyabrın 21-də ölkə ABŞ ilə Azad Assosiasiya Müqaviləsi (COFA) bağlayaraq müstəqilliyini elan etdi; bu saziş respublikanın tam daxili və xarici suverenliyi şəraitində maliyyə yardımını və müdafiə təminatını nəzərdə tutur.
Bambuk dalğa xəritələri, amimono toxuculuğu və kokoslu-balıqlı süfrə
Marşallıların mədəni təməli qədim dəniz naviqasiyası sənəti ilə unikal xarakter daşıyır. Kompaslar və GPS meydana çıxmazdan xeyli əvvəl arxipelaqın dənizçiləri okeanda bambuk dalğa xəritələrindən (rebbelib, meddo, mattanq) istifadə edirdilər: palma yarpaqlarının mərkəzi damarlarından çarpazlaşdırılmış çubuqlar cərəyanların və dalğaların istiqamətini göstərir, bərkidilmiş kauri balıqqulaqları isə atolların koordinatlarını bildirirdi. Qadınlar amimono toxuculuq sənəti — pandanus və hibiskus liflərindən ən zərif caki-ed həsirləri, çantalar və divar bəzəklərinin yaradılması ilə tanınırlar. Ənənəvi kulinariyada okean nemətləri və kokos palmaları, çörək ağacı və pandanus meyvələri hakimdir. Əsas milli təam um adlı ənənəvi torpaq sobasında qızmar daşlar üzərində banan yarpaqlarına bükülüb bişirilən balıq və çörək ağacı meyvəsinin kokos südü ilə püresi olan *çukun*dur. Sürtgəcdən keçirilmiş maniokdan şirin kökələr və gənc kokosların sərinləşdirici suyu da geniş yayılmışdır.
Planetin dəniz bayrağı, tunes ovu və Bakı ilə iqlim cəbhəsi
Marşal Adalarının iqtisadiyyatı ənənəvi balıqçılığı və qlobal gəmiçiliyə xidməti birləşdirir: ölkə qeydiyyatdan keçmiş ticarət donanmasının tonnajına görə dünyada qabaqcıl yerlərdən birini tutur. Marşal Adalarının əlverişli bayrağı altında planetin minlərlə ən böyük kommersiya tankeri, balkeri və konteynerdaşıyanı üzür. Əlavə gəliri xarici gəmilərə tunes ovlamaq üçün lisenziyaların satışı və kopra istehsalı təmin edir.
Atolların dəniz səviyyəsindən orta hündürlüyünün iki metrdən az olması səbəbindən Marşal Adaları Dünya okeanının səviyyəsinin qalxması nəticəsində su altında qalma təhlükəsi ilə birbaşa üzləşərək ekzistensial iqlim təhdidinin ön cəbhəsində yerləşir. Bununla əlaqədar respublika Yüksək Ambisiyalar Koalisiyasına və Kiçik Ada Dövlətləri Alyansına (AOSIS) fəal şəkildə rəhbərlik edir.
Diplomatik arenada Macuro və Bakı BMT platformalarında və qlobal iqlim təşəbbüsləri çərçivəsində suveren bərabərlik və beynəlxalq hüququn aliliyi prinsiplərini qarşılıqlı dəstəkləyərək konstruktiv əməkdaşlıq edirlər. Bakıda keçirilən COP29 iqlim sammitində Marşal Adaları kiçik ada inkişaf etməkdə olan dövlətlərin (SIDS) qətiyyətli müdafiəçisi kimi çıxış etdi. Azərbaycanın sədrliyi İtki və Zərərlərə Cavab Fondunun fəaliyyətə başlaması, alçaq atol ekosistemlərinin fırtına dalğalarından mühəndis mühafizəsi və qlobal gəmiçilik donanmasının dekarbonizasiyasının sürətləndirilməsi üzrə mühüm qərarların qəbulunu təmin etdi.
