"Nobel mükafatı" teqi üzrə xəbərlər
Nobel mükafatı, dünyanın ən nüfuzlu elmi, ədəbi və sülh mükafatıdır. 1901-ci ildən bəri hər il fizika, kimya, fiziologiya və ya tibb, ədəbiyyat, sülh və iqtisadiyyat sahələrində insanlığa əhəmiyyətli töhfələr vermiş şəxslərə və ya təşkilatlara təqdim olunur. Bu mükafat, insanlığın irəliləyişində böyük rol oynayan kəşfləri və xidmətləri qiymətləndirir.
Nobel Mükafatının Tarixi
Nobel mükafatı, İsveçli kimyagər, mühəndis və ixtiraçı Alfred Nobelin vəsiyyətinə əsasən yaradılıb. Alfred Nobel dinamitin ixtiraçısı idi və bu kəşfin dünyada dağıdıcı təsirindən narahat olaraq, ölümündən sonra insanlığa xeyir verən şəxslərin mükafatlandırılmasını istədi. 1895-ci ildə yazdığı vəsiyyətnamədə, onun sərvətinin əsas hissəsinin fonda çevrilməsini və illik gəlirlərin beş sahədə mükafatlandırma üçün istifadə olunmasını əmr etdi.
27 noyabr 1895-ci ildə Alfred Nobel vəsiyyətini imzaladı və 1896-cı ildə vəfat etdikdən sonra Nobel Fondu təsis edildi. İlk Nobel mükafatları 1901-ci ildə təqdim olundu.
Nobel Mükafatının Kateqoriyaları
Nobel mükafatı altı kateqoriyada verilir:
-
Fizika – Kainatın əsas qanunlarını kəşf edən və yeni texnologiyalara yol açan elmi işlərə görə.
-
Kimya – Maddələrin tərkibi və reaksiyaları ilə bağlı fundamental kəşflərə görə.
-
Fiziologiya və ya Tibb – Tibbi sahədə insan həyatını xilas edən və ya uzadan kəşflərə görə.
-
Ədəbiyyat – Ən yaxşı ədəbi əsər yaradan yazıçılara verilir.
-
Sülh – Dünyada sülhü təşviq edən və münaqişələrin həllində iştirak edən şəxslərə və ya təşkilatlara verilir.
-
İqtisadiyyat (1969-cu ildən) – Alfred Nobelin vəsiyyətində olmasa da, İsveç Mərkəzi Bankı tərəfindən təsis edilib.
Mükafatın Təqdim Edilməsi
Nobel mükafatı hər il 10 dekabrda, Alfred Nobelin ölüm ildönümündə təqdim olunur. Mükafatlar Stokholmda (fizika, kimya, tibb, ədəbiyyat və iqtisadiyyat) və Osloda (sülh) təntənəli mərasimlərdə verilir. Hər bir laureat:
-
Qızıl medal (Alfred Nobelin şəkli və mükafatın adı həkk olunub),
-
Diplom (xüsusi dizayna malik),
-
Pul mükafatı (2023-cü ildə 11 milyon İsveç kronu, təxminən 1 milyon ABŞ dolları) alır.
Nobel Mükafatının Ən Məşhur Laureatları
Tarix boyu bir çox məşhur alim, yazıçı və sülh aktivistləri Nobel mükafatına layiq görülüb. Bunlardan bəziləri:
-
Fizika: Albert Eynşteyn (1921), Mariya Küri (1903), Pyer Küri (1903).
-
Kimya: Mariya Küri (1911, radioaktivlik üzrə işlərinə görə), Linus Pauling (1954, kimyəvi rabitə nəzəriyyəsinə görə).
-
Tibb: İvan Pavlov (1904, həzm sisteminin öyrənilməsinə görə), Aleksandr Fleming (1945, penisilinin kəşfinə görə).
-
Ədəbiyyat: Ernest Heminquey (1954), Pablo Neruda (1971), Toni Morrison (1993).
-
Sülh: Martin Lüter Kinq (1964), Nelsan Mandela (1993), Malala Yusufzay (2014).
-
İqtisadiyyat: Milton Fridman (1976), Pol Kruqman (2008).
Mübahisəli Mükafatlar və İstisnalar
Bəzi Nobel mükafatları mübahisələrə səbəb olub. Məsələn:
-
Adolf Hitler Nobel sülh mükafatına namizəd göstərilsə də, mükafat almamışdır.
-
Aung San Suu Kyi (1991-ci il sülh mükafatı laureatı) sonradan Myanmarda etnik təmizləməyə görə tənqid olunub.
-
Robert Millikan (1923-cü il fizika mükafatı) eksperimentlərində məlumatları təhrif etdiyi üçün tənqid olunub.
Həmçinin, Nobel mükafatı ölümdən sonra verilmir, lakin istisnalar var. Məsələn, 2011-ci ildə tibb üzrə mükafat laureatı Ralf Staynman mükafatın verilməsindən üç gün əvvəl vəfat etmişdi, lakin Komitə qərarını dəyişmədi.
Nobel Mükafatının Gələcəyi
Nobel mükafatı hələ də dünyanın ən prestijli mükafatı olaraq qalır. Lakin son illərdə müxtəlif tənqidlər də var:
-
Gender bərabərsizliyi – İndiyə qədər cəmi 60 qadın Nobel mükafatı alıb (kişilərə nisbətən çox az).
-
Regional qərəz – Mükafatlar əsasən Qərb ölkələrinin alimlərinə verilir.
-
Elm sahələrinin genişləndirilməsi – İnformatika və ekologiya kimi yeni sahələrdə də mükafatların təsis edilməsi təklif olunur.
Nəticə
Nobel mükafatı, elm, ədəbiyyat və sülh sahəsində insanlığa böyük xidmətlər göstərənləri qiymətləndirən ən nüfuzlu mükafatdır. Alfred Nobelin vəsiyyəti əsasında yaradılan bu ənənə, 120 ildən çoxdur ki, dünyanın ən parlaq zəkalarını mükafatlandırır və gələcək nəsillərə ilham verir.
