Qeyri-qanuni miqrasiya: milyonlarla insanı və onlarla ölkəni əhatə edən problem

Qeyri-qanuni miqrasiya milyonlarla insanı və onlarla ölkəni əhatə edən qlobal problemdir. 2025-ci ildə o, iqtisadi, sosial və siyasi nəticələri səbəbindən diqqət mərkəzində qalmaqdadır.

Qeyri-qanuni miqrasiya nədir?

Qeyri-qanuni miqrasiya insanların qəbul edən ölkənin qanunlarına riayət etmədən sərhədləri keçməsidir. Buraya vizasız giriş, icazələrin müddətinin bitməsi və ya sənədsiz işləmə daxil ola bilər. BMT-nin məlumatlarına görə, 2020-ci ildə dünyada 281 milyon beynəlxalq miqrant qeydə alınıb, onların əhəmiyyətli hissəsi qeyri-qanuni olsa da, hadisənin gizli xarakteri səbəbindən dəqiq rəqəmləri qiymətləndirmək çətindir. 2025-ci ildə problem müharibələr, iqtisadi böhranlar və iqlim dəyişiklikləri səbəbindən daha da kəskinləşir.

Qeyri-qanuni miqrasiyanın səbəbləri

İqtisadi amillər: İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə aşağı həyat səviyyəsi və işsizlik insanları iş axtarışına sövq edir. Məsələn, Mərkəzi Asiyada işçi qüvvəsinin artıqlığı və yoxsulluq Rusiyaya və Avropaya miqrasiyanı stimullaşdırır.

Siyasi qeyri-sabitlik: Suriyada, Əfqanıstanda və Myanmada müharibələr və repressiyalar milyonlarla insanı qaçmağa məcbur edir. 2014-cü ildən bəri BMTM təhlükəli marşrutlarda 61 867 miqrantın həlak olduğunu qeydə alıb.

İqlim dəyişiklikləri: Afrikada və Cənubi Asiyada quraqlıqlar və daşqınlar əhalini yerindən edir. Dünya Bankı proqnozlaşdırır ki, 2050-ci ilə qədər iqlim miqrantlarının sayı 143 milyona çata bilər.

Sərhəd nəzarətinin zəifliyi: Məsaməli sərhədlər, korrupsiya və qeyri-mükəmməl uçot sistemləri, Meksika-Amerika sərhədində olduğu kimi, qeyri-qanuni girişi asanlaşdırır.

2025-ci ildə miqyas

Qeyri-qanuni miqrasiya haqqında dəqiq məlumat yoxdur, lakin qiymətləndirmələr diqqətəlayiqdir. YouGov-un məlumatlarına görə, ABŞ-da 51 milyon miqrantın təxminən 25%-i qeyri-qanunidir. Avropada 2015-ci il böhranından sonra, o zaman ES-ə 1,8 milyona qədər qaçqın və qeyri-qanuni miqrant daxil olmuşdu, vəziyyət gərgin olaraq qalır. Rusiyada 2024-cü ildə əsasən Mərkəzi Asiyadan olan 640 min qeyri-qanuni miqrant qeydə alınıb. Əsas miqrasiya dəhlizlərinə Meksika–ABŞ (13 milyon), Rusiya–Ukrayna (3,5 milyon) və Qazaxıstan–Rusiya (2,5 milyon) daxildir.

Qeyri-qanuni miqrasiyanın nəticələri

İqtisadi: Qeyri-qanuni miqrantlar çox vaxt aşağı əmək haqqı ilə işləyirlər, bu da yerli əhalinin əmək haqqını azaldır, lakin işçi qüvvəsi çatışmazlığını aradan qaldırır. ABŞ-da miqrantlar 2023-cü ildə məşğulluğun 1,7 milyon nəfər artmasını təmin edib. Bununla belə, vergidən yayınma büdcəyə yük yaradır.

Sosial: Rusiyada olduğu kimi ksenofobiyanın və gərginliyin artması — burada vətəndaşların 83%-i miqrasiyanı problem kimi görür. Qeyri-qanuni miqrantlar istismar və hüquqların pozulması ilə üzləşirlər.

Təhlükəsizlik: Qeyri-qanuni miqrasiya insan alveri və mütəşəkkil cinayətkarlıqla əlaqələndirilir. 2025-ci ildə Rusiyada "Krokus"dakı terror aktından sonra tədbirlər sərtləşdirilib.

Sağlamlıq: Miqrantlar arasında vərəm kimi xəstəliklərin artması qeydə alınır, bu da əlavə nəzarət tədbirləri tələb edir.

Qarşı tədbir siyasəti

2025-ci ildə ölkələr tədbirləri gücləndirir:

ABŞ: Donald Tramp gündə 1500 qeyri-qanuni miqrantın həbsi və cinayətkarların Qvantanamoya deportasiyası barədə fərmanlar imzalayıb.

Avropa: Macarıstan və Vişeqrad qrupu ölkələri divarlar tikərək və qaçqınların qəbulunu məhdudlaşdıraraq siyasətlərini sərtləşdirirlər.

Rusiya: Qeyri-qanuni miqrantların reyestri və onların biznes fəaliyyəti ilə məşğul olmasına və avtomobil idarə etməsinə qadağa tətbiq edilib.

Qlobal miqyasda: BMTM və BMT Qanuni Miqrasiya üzrə Qlobal Sazişi təbliğ edir, lakin siyasi fikir ayrılıqları onun icrasını çətinləşdirir.

Perspektivlər

Qlobal böhranlar səbəbindən qeyri-qanuni miqrasiya çağırış olaraq qalacaq. Həll beynəlxalq əməkdaşlıq, qanuni yolların sadələşdirilməsi və miqrantların inteqrasiyasını tələb edir. Bu olmadan iqtisadi və sosial risklər artacaq.

2026-cı ildə qeyri-qanuni miqrasiya sahəsində qlobal gündəlik marşrutların struktur dəyişiklikləri və miqrasiya siyasətinin sərtləşdirilməsi ilə xarakterizə olunur. Beynəlxalq təşkilatların məlumatlarına görə, Avropaya (xüsusilə İtaliyaya) gələnlərin sayının ümumi azalması fonunda miqrantlar üçün risklər kritik olaraq qalır. Qeyri-qanuni axınları stimullaşdıran əsas amillər uzunmüddətli münaqişələr və iqlim dəyişiklikləridir. Bununla yanaşı, ES ölkələri xarici sərhədlərə nəzarəti gücləndirərək və sürətləndirilmiş qaytarma mexanizmlərini tətbiq edərək "Miqrasiya və Sığınacaq Paktı"nın həyata keçirilməsinə diqqət yetirirlər.