"İran-İsrail münaqişəsi" teqi üzrə xəbərlər
İran və İsrail arasındakı münaqişə Yaxın Şərqdə ən gərgin və uzunmüddətli qarşıdurmalardan biridir. 2025-ci ildə bu münaqişə hərbi eskalasiyalar, diplomatik gərginliklər və regional təsir mübarizəsi ilə diqqət mərkəzindədir.
Münaqişənin Tarixi
İran və İsrail arasındakı gərginlik 1979-cu il İran İnqilabından sonra kəskinləşdi. İnqilabdan əvvəl iki ölkə arasında əməkdaşlıq olsa da, Ayətullah Xomeyninin hakimiyyətə gəlməsi ilə İran İsraili “sionist rejim” kimi qələmə verdi və onun varlığını tanımadı. İsrail isə İranın nüvə proqramını və Hizbullah, HƏMAS kimi qruplara dəstəyini təhlükə kimi gördü. 2000-ci illərdən etibarən İsrail İranın nüvə obyektlərinə hava zərbələri endirdi, İran isə Suriya və Livan vasitəsilə proksi müharibələr apardı.
2025-ci ildə Vəziyyət
2025-ci ildə münaqalə daha da gərginləşib. 2024-cü ilin oktyabrında İsrail İranın Suriyadakı hərbi hədəflərinə zərbələr, cavab olaraq İran İsrailə pilotsuz uçuş aparatları və raketlər atdı. Al-Jazeera-nın məlumatına görə, bu eskalasiya İranın nüvə proqramı ilə bağlı danışıqların pozulması ilə üst-üstə düşdü. ABŞ-ın yeni prezidenti Donald Trampın sərt ritorikası və İsrailə açıq dəstəyi gərginliyi artırdı. X-də paylaşılan postlarda İranın Hizbullaha dəstəyinin artdığı, İsrailin isə Qüdsdə raket hücumlarına hazırlaşdığı iddia edilir.
Münaqişənin Səbəbləri
Nüvə Proqramı: İsrail İranın nüvə silahı istehsalından qorxur. 2015-ci il nüvə razılaşması (JCPOA) 2018-ci ildə ABŞ-ın çəkilməsi ilə pozuldu və 2025-ci ildə danışıqlar nəticəsiz qaldı.
Regional Təsir: İran Suriya, Livan və İraqda təsirini gücləndirir, İsrail isə buna qarşı hərbi əməliyyatlar keçirir.
İdeoloji Ziddiyyətlər: İranın İslam Respublikası ideologiyası İsrailin mövcudluğunu rədd edir, İsrail isə İranı varlıq təhlükəsi kimi görür.
Proksi Müharibələr: Hizbullah, HƏMAS və Yəməndəki husilər vasitəsilə İran İsrailə qarşı dolayı müharibə aparır.
Nəticələr və Qlobal Təsirlər
Münaqişə Yaxın Şərqi sabitsizləşdirir və qlobal iqtisadiyyata təsir edir. Reuters-ə görə, 2024-cü ilin sonlarında neft qiymətləri İranın Hürmüz boğazını bağlama təhdidi səbəbindən 10% artdı. ABŞ və Avropa Birliyi sanksiyalarla cavab verdi, bu da İran iqtisadiyyatını daha da zəiflətdi. Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı kimi regional oyunçular neytrallığı qorumağa çalışır, lakin gərginlik onların siyasətinə də təsir edir.
Münaqişə humanitar böhrana da səbəb olur. Suriyada və Livanın cənubunda minlərlə insan evlərini tərk edib. BMT-nin məlumatına görə, 2025-ci ilin əvvəlində Livan qaçqınları üçün 1,5 milyard dollar yardım tələb olunub. Sosial şəbəkələrdə #IranIsraelConflict həştəqi ilə paylaşılan postlar eskalasiyanın qarşısını almaq üçün diplomatik həllə çağırış edir.
Gələcək Perspektivlər
2025-ci ildə münaqişənin həlli çətin görünür. İranın nüvə ambisiyaları və İsrailin qabaqlayıcı zərbələri riski artırır. Beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusilə BMT, atəşkəs və danışıqlar üçün təzyiq göstərir, lakin ABŞ-ın sərt siyasəti və Rusiyanın İran’a dəstəyi vəziyyəti mürəkkəbləşdirir. Ekspertlər hesab edir ki, regional sabitlik üçün İran və İsrail arasında dolayı dialoq və iqtisadi stimullar tələb olunur.
