Saatlı rayonu: tarixi, coğrafiyası və iqtisadiyyatı

Saatlı rayonu Azərbaycan Respublikasının mərkəzi hissəsində, Kür-Araz ovalığının və Muğan düzünün mərkəzində, Araz çayının hər iki sahilində yerləşən inzibati-ərazi vahididir. Rayon İmişli, Sabirabad və Biləsuvar rayonları ilə həmsərhəddir. Mərkəzi Saatlı şəhəridir. Ərazisi təxminən 1180 kvadrat kilometr təşkil edir. Rayonda bir şəhər və 43 kənd yaşayış məntəqəsi mövcuddur ki, bunlar 36 inzibati ərazi dairəsində birləşmişdir.

Saatlı adının mənşəyi və tarixi

“Saatlı” etnonimi XIV əsrin sonunda Arpaçayın aşağı axarı və Araz çayının sağ sahilində yerləşən Çuxur Səəd adlı əyalətlə bağlı yaranmışdır. Saatlı tayfası qədimdən Ağrıdağ vadisində yaşamış Azərbaycan türklərinin etnik qruplarından biri hesab olunur. XV əsrdə tayfanın bir hissəsi qonşu ərazilərə, sonralar isə Qazax zonasına və Qarabağa köçmüşdür.

Rayon 1943-cü il 25 may tarixində müstəqil inzibati vahid kimi təşkil edilmişdir. 1963-cü ildə Sabirabad rayonuna birləşdirilmiş, 1965-ci ilin yanvarında isə yenidən müstəqil status almışdır. Ərazidə qədim yaşayış məskənlərinin izləri aşkarlanmışdır. Azadkənd, Fətəlikənd, Cəfərxan, Varxan və Əlisoltanlı kəndlərində eramızdan əvvəl II-III minilliklərə aid arxeoloji abidələr və saxsı qab qalıqları tapılmışdır.

Coğrafi mövqeyi və iqlimi

Saatlı rayonunun ərazisi düzənlikdir və dəniz səviyyəsindən təxminən 28 metr aşağıdadır. Yayı quraq keçən mülayim isti yarımsəhra və quru çöl iqlimi hakimdir. Yanvar ayında orta temperatur 1,4°C, iyulda isə 26,2°C təşkil edir. İllik yağıntının miqdarı təxminən 300 millimetrdir. Ərazidən Araz çayı keçir, şimal sərhəddində Kür çayı yerləşir. Sabir adına və Aşağı Muğan suvarma kanalları, həmçinin Mil-Muğan kollektoru ərazidən axır. Sarısu gölünün bir hissəsi də rayon hüdudlarına daxildir. Torpaq örtüyü boz-çəmən, boz, şorakət və bataqlıq-çəmən tipli torpaqlardan ibarətdir.

Əhali və inzibati struktur

Rayonun əhalisi son illərdə 109 min nəfərdən artıq olmuşdur. Əhalinin böyük hissəsi kənd yerlərində yaşayır. Bakı ilə arasındakı məsafə təxminən 182 kilometrdir. Rayon əhalisinin sıxlığı kvadrat kilometrə 90 nəfərdən bir qədər yüksəkdir.

İqtisadiyyat və kənd təsərrüfatı

Saatlı rayonu əsasən kənd təsərrüfatı regionudur. Muğan düzünün münbit torpaqları və suvarma imkanları sayəsində pambıqçılıq, taxılçılıq (buğda və arpa), tərəvəzçilik və heyvandarlıq inkişaf etmişdir. Suvarma sistemləri kənd təsərrüfatının dayanıqlı inkişafını təmin edir. Rayonun iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı aparıcı yer tutur.

Saatlı rayonu Azərbaycanın mərkəzi aran bölgəsinin mühüm tərkib hissəsi olmaqla, tarixi kökləri, əlverişli coğrafi mövqeyi və kənd təsərrüfatı potensialı ilə seçilir. Rayonun inkişafı regionun ümumi sosial-iqtisadi həyatına töhfə verir.