UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısı: Tarix və Əhəmiyyət

UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısı bəşəriyyətin ümumi mirasını təşkil edən mədəni və təbii obyektlərin beynəlxalq səviyyədə tanınması və qorunması üçün yaradılmış prestijli siyahıdır. Bu siyahıya daxil edilən yerlər «müstəsna ümumbəşəri dəyərə» malik hesab olunur və bütün bəşəriyyətə aid edilir, onların yerləşdiyi ölkədən asılı olmayaraq.

Siyahı 1972-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya Mədəni və Təbii İrsinin Qorunması haqqında Konvensiyası ilə təsis edilmişdir. Konvensiya 16 noyabr 1972-ci ildə qəbul olunmuş və 1975-ci ildə qüvvəyə minmişdir. Onun əsas məqsədi keçmişdən miras qalan, bu gün yaşadığımız və gələcək nəsillərə ötürəcəyimiz unikal irsi qorumaqdır.

Siyahının formalaşması və inkişafı

İlk obyektlər 1978-ci ildə siyahıya daxil edilmişdir. O zamandan bəri siyahı davamlı olaraq genişlənir. 2025-ci ildə keçirilən 47-ci sessiyadan sonra siyahıda 170 ölkədə ümumilikdə 1248 obyekt qeydə alınmışdır. Bunlardan 972-si mədəni, 235-i təbii, 41-i isə qarışıq (həm mədəni, həm təbii) xarakter daşıyır. Konvensiyaya 196 dövlət qoşulmuşdur.

Siyahıya daxil edilən obyektlər arasında qədim şəhərlər, memarlıq abidələri, arxeoloji yerlər, milli parklar, meşələr, adalar və digər unikal təbiət əraziləri yer alır. Avropa və Şimali Amerika regionunda obyektlərin sayı daha çoxdur, lakin son illərdə Afrika və digər regionların təmsilçiliyinin artırılmasına xüsusi diqqət yetirilir.

Seçim meyarları

Obyektin siyahıya daxil edilməsi üçün o, ən azı on meyardan birinə cavab verməlidir. Bu meyarlar aşağıdakılardır:

- İnsan yaradıcılıq dahiliyinin şah əsəri olması
- Memarlıq, texnologiya və ya landşaft dizaynı sahəsində insan dəyərlərinin mühüm mübadiləsini əks etdirməsi
- Yaşayan və ya yox olmuş sivilizasiyanın unikal şahidi olması
- İnsan tarixinin mühüm mərhələsini göstərən memarlıq və ya texnoloji nümunə olması
- Ənənəvi insan məskunlaşması və ya torpaq istifadəsini nümayiş etdirməsi
- Canlı ənənələrlə birbaşa əlaqəli olması
- Superlativ təbii hadisələr və ya müstəsna gözəllik sahələri olması
- Yer tarixinin mühüm mərhələlərini əks etdirən geoloji proseslər
- Ekoloji və bioloji proseslərin davam edən nümunələri
- Nadir və ya nəsli kəsilməkdə olan növlərin yaşayış yerləri

Bundan əlavə, obyekt autentiklik (mədəni irs üçün) və bütövlük (təbii irs üçün) testindən keçməli, həmçinin adekvat hüquqi mühafizə və idarəetmə sisteminə malik olmalıdır.

Namizədlik və qeydiyyat prosesi

Proses ölkənin öz ərazisindəki potensial obyektləri İlkin Siyahıya daxil etməsindən başlayır. Daha sonra rəsmi namizədlik sənədi hazırlanır və UNESCO-ya təqdim olunur. Sənədi İCOMOS (mədəni irs üçün) və IUCN (təbii irs üçün) kimi məsləhətçi orqanlar qiymətləndirir. Yekun qərarı hər il keçirilən sessiyada Ümumdünya İrs Komitəsi qəbul edir.

Siyahıya daxil edilmək ölkəyə beynəlxalq tanınma, turizm potensialının artması və texniki-maliyyə dəstəyi imkanları yaradır. Eyni zamanda, ölkə obyektin mühafizəsi üçün əlavə öhdəliklər götürür. Təhlükə altında olan obyektlər ayrıca «Təhlükədə olan Ümumdünya İrs Siyahısı»na daxil edilə bilər.

Azərbaycanın rolu və nümunələri

Azərbaycan 1993-cü ildə Konvensiyaya qoşulmuşdur. Hazırda ölkənin beş obyekti siyahıdadır: İçərişəhər, Şirvanşahlar Sarayı və Qız Qalası (2000), Qobustan qayaüstü mədəni landşaftı (2007), Hirkan meşələri (2019, İranla birgə), Şəkinin tarixi mərkəzi və Xan Sarayı (2019), Xınalıq mədəni landşaftı və Köç Yolu (2023).

Bu obyektlər Azərbaycanın zəngin mədəni və təbii irsinin dünya miqyasında tanınmasına töhfə verir.

Siyahının əhəmiyyəti

Ümumdünya İrs Siyahısı yalnız qoruma aləti deyil, həm də təhsil, elmi tədqiqat və davamlı inkişaf üçün mühüm platformadır. O, xalqlar arasında dialoqu gücləndirir, turizmi inkişaf etdirir və gələcək nəsillər üçün irsin qorunmasına diqqəti cəlb edir. Siyahıya daxil olmaq beynəlxalq birliyin həmin obyektə verdiyi yüksək etimadın göstəricisidir.

Beləliklə, UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısı bəşəriyyətin ortaq yaddaşını və təbii sərvətlərini qorumaq üçün ən uğurlu beynəlxalq mexanizmlərdən biri olaraq qalır.