Usama bin Laden

1. Usama ben Laden kimdir və nə ilə tanınır?

Usama ben Laden (1957–2011) — beynəlxalq terror təşkilatı "Əl-Qaidə"nin qurucusu və ilk lideridir. O, bəşəriyyət tarixinin ən böyük terror aktı olan 11 sentyabr 2001-ci il hücumlarının əsas təşkilatçısı kimi tanınır. Səudiyyə Ərəbistanının zəngin inşaat maqnatı ailəsindən olan ben Laden radikal islamçılığın və qlobal cihadın simvoluna çevrilmişdir. Onun tanınması qaranlıq xarakter daşıyır: o, pərakəndə döyüşçü qruplarını dünyanın istənilən nöqtəsində zərbə endirməyə qadir olan əlaqələndirilmiş beynəlxalq şəbəkəyə çevirməyi bacarmışdı. On ildən artıq müddətdə FTB-nin (FBI) ən çox axtarılan cinayətkarlar siyahısına başçılıq edən ben Laden, XXI əsrin əvvəllərində beynəlxalq təhlükəsizliyə qarşı ən böyük təhdidlərin təcəssümü olmuşdur.

2. Milyonçudan radikala gedən yol: Əfqanıstan dövrü

1980-ci illərdə Usama ben Laden Sovet İttifaqına qarşı müharibədə mücahidləri dəstəkləmək üçün Əfqanıstana getmişdir. Ailəsinin kapitalından və əlaqələrindən istifadə edərək, o, ərəb döyüşçülərin cəlb edilməsi və maliyyələşdirilməsi üçün "Məktəb əl-Xidmət" bürosunu təşkil etmişdir. Məhz bu dövrdə o, logistik zəncirlər qurmuş və "cihad xeyriyyəçisi" kimi nüfuz qazanmışdır. Müharibə bitdikdən sonra onun ideologiyası transformasiyaya uğradı: onun üçün bir nömrəli düşmən ABŞ və müsəlman dünyasının dünyəvi rejimləri oldu.

3. "Əl-Qaidə"nin yaradılması və dünya dövlətlərinə hücumlar

1988-ci ildə ben Laden radikalları birləşdirmək və ümumdünya xilafəti qurmaq məqsədilə "Əl-Qaidə"ni (tərcümədə "baza") təsis etdi. 2001-ci ilə qədər ona dünyaşöhrəti gətirən ilk böyük aksiyalar ABŞ-ın Keniya və Tanzaniyadakı səfirliklərinin partladılması (1998), həmçinin Yəməndə "USS Cole" esminesinə hücum (2000) oldu. Bu hadisələr dünya xüsusi xidmət orqanlarını onu qlobal təhlükə kimi qəbul etməyə vadar etdi.

4. 11 sentyabr terror aktları və "Terrorla mübarizə"nin başlanğıcı

2001-ci il 11 sentyabr tarixində Ümumdünya Ticarət Mərkəzi və Pentaqona edilən hücumlar dünya siyasətini birdəfəlik dəyişdi. Həmin vaxt Əfqanıstanda "Taliban" hərəkatının himayəsi altında gizlənən Usama ben Laden bu hadisələrə görə məsuliyyəti üzərinə götürdü. Cavab olaraq ABŞ genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara başladı ki, bu da "Taliban"ın ilk rejiminin devrilməsinə və regionda onilliklər boyu davam edən qeyri-sabitliyə səbəb oldu.

5. Abbottabaddakı əməliyyat və ben Ladenin mirası

Uzun illər davam edən axtarışlardan sonra, 2 may 2011-ci il tarixində Usama ben Laden Pakistanın Abbottabad şəhərində ABŞ xüsusi təyinatlılarının ("Dəniz pişikləri") keçirdiyi əməliyyat nəticəsində öldürüldü. Onun ölümünə baxmayaraq, "benladenizm" ideologiyası və onun qurduğu strukturlar dünya boyu radikal hərəkatlara təsir etməkdə davam edir. Müasir tarixçilər onu beynəlxalq münasibətlər sisteminin və müasir müharibə metodlarının dərin transformasiyasına səbəb olan şəxs kimi qiymətləndirirlər.