Avropada təhlükəsizlik məsələsi artıq yalnız müdafiə xərclərinin artırılması ilə məhdudlaşmır. Söhbət qitənin mümkün hərbi böhran zamanı nə dərəcədə müstəqil hərəkət edə biləcəyindən, Amerika Birləşmiş Ştatlarının dəstəyi olmadan özünü müdafiə etmək imkanlarından və NATO-nun gələcək rolundan gedir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, transatlantik prosesə dair münasibətlərdəki qeyri-müəyyənlik və müasir müharibə texnologiyalarının sürətli inkişafı Avropanı onilliklər ərzində formalaşmış, ancaq indiki reallıqlarla uzlaşmayan təhlükəsizlik modelinə yenidən baxmağa vadar edir. Bəs Avropa müdafiəsini özü təmin edə bilərmi, yoxsa bu məqsəd hələ uzun müddət siyasi bəyanat səviyyəsində qalacaq?
Öncə onu qeyd edək ki, Avropanın müdafiə sahəsində dəyişikliklərin baş verdiyini göstərən əsas amillərdən biri hərbi xərclərin artmasıdır. Avropa Müdafiə Agentliyinin (EDA) 16 iyul 2026-cı il tarixində dərc edilən son müdafiə məlumatları hesabatına görə, Avropa İttifaqının (Aİ) 27 üzv dövlətinin müdafiə xərcləri 2025-ci ildə 418 milyard avroya çatıb ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 20% artım deməkdir. Xərclərin 2026-cı ildə daha da yüksəldilərək 454 milyard avroya çatacağı proqnozlaşdırılır ki, bu da üzv dövlətlərin Avropanın müdafiə imkanlarını və hazırlığını gücləndirmək üçün davamlı səylərini əks etdirir. Müdafiə xərcləri 2025-ci ildə Aİ ÜDM-nin 2.2%-ni təşkil edib və 2026-cı ildə 2.4%-ə çatacağı gözlənilir. Müdafiə investisiyalarının 2026-cı ildə ümumi müdafiə xərclərinin 36%-ni təşkil edəcəyi, müdafiə tədqiqatları və inkişaflarına xərclərin isə 2025-ci ildəki 17 milyard avrodan 20 milyard avroya qədər artacağı gözlənilir. Hesabatda həmçinin göstərilir ki, 23 üzv dövlət 2025-ci ildə müdafiəyə ÜDM-in ən azı 2%-ni xərcləyib, kollektiv müdafiə investisiyaları isə ümumi müdafiə xərclərinin 32%-dən çoxunu təşkil edib. Müdafiə avadanlıqlarının tədarükü 115 milyard avroya yüksəlib və birgə satınalmalar ümumi avadanlıq xərclərinin 24%-ni təşkil edib. Bu rəqəmlər Avropanın müdafiə qabiliyyətini gücləndirmək istiqamətində ciddi maliyyə resursları səfərbər etdiyini göstərir. Lakin yüksək büdcə avtomatik olaraq müstəqil hərbi güc demək deyil. Çünki müasir müharibələrdə tank və döyüş təyyarələrinin sayı ilə yanaşı, hava hücumundan müdafiə sistemləri, uzaqmənzilli silahlar, peyk kəşfiyyatı, hərbi rabitə, logistika və sursat istehsalı da həlledici əhəmiyyət daşıyır. Avropanın bu sahələrdə imkanlarını genişləndirsə də, bütün ehtiyaclarını qısa müddətdə özü qarşılamaq məsələsi açıq qalır.
Avropa Müdafiə Agentliyinin 30 sentyabr 2026-cı ildə yaydığı açıqlamada da müdafiə investisiyalarının artmasına baxmayaraq, mühüm imkan boşluqlarının qaldığı vurğulanıb. Aİ Müdafiə Nazirləri, Avropa Komissiyası və Aİ Hərbi Qərargahı da daxil olmaqla, Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətinin töhfələri ilə Avropa Müdafiə Agentliyi (EDA) tərəfindən hazırlanan ilk illik Müdafiə Hazırlığı Hesabatını dəstəkləyiblər. Avropa İttifaqının xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Kaya Kallas bildirib ki, Avropanın 2030-cu il müdafiə hazırlığı hədəfinə çatmaq üçün daha tez və daha effektiv şəkildə yenidən silahlanması lazımdır.
Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasının mərkəzində NATO dayanır. Alyansın Avropa üzvləri böyük iqtisadi potensiala, inkişaf etmiş müdafiə sənayesinə və əhəmiyyətli hərbi qüvvələrə malik olsalar da, ABŞ uzun müddətdir bu qurumun hərbi imkanlarının əsas dayaqlarından biri sayılır. Burada söhbət yalnız Birləşmiş Ştatların qoşunlarının Avropada yerləşməsindən getmir. Kəşfiyyat məlumatları, strateji hava daşımaları, peyk imkanları, hava hücumundan müdafiə, uzaqmənzilli zərbə sistemləri və nüvə çəkindirməsi də transatlantik təhlükəsizlik modelinin mühüm hissələridir. Avropa ölkələri bu imkanların müəyyən hissəsini öz resursları hesabına inkişaf etdirə bilərlər. Lakin onların hamısını eyni vaxtda yaratmaq böyük maliyyə, texnoloji hazırlıq və koordinasiya tələb edir. Yəni, strateji müstəqillik mütləq şəkildə NATO-dan uzaqlaşmaq olmasa da, Avropanın alyans daxilində daha çox hərbi imkanlara və qərarvermə sərbəstliyinə malik olması anlamına da gələ bilər.
Avropa Komissiyasının 2030-cu ilə qədər müdafiə hazırlığı üzrə yol xəritəsi isə bu problemi aradan qaldırmağa yönələn təşəbbüsləri əhatə edir. Sənəddə birgə satınalmaların genişləndirilməsi, Avropa müdafiə sənayesinin gücləndirilməsi, pilotsuz sistemlərə qarşı müdafiə və hava hücumundan müdafiə imkanlarının inkişafı nəzərdə tutulur. Yol xəritəsi, Avropanın sürətlə inkişaf edən təhlükəsizlik mühiti və öz müdafiəsi üçün daha böyük məsuliyyətlə üzləşdiyi bir vaxtda, üzv dövlətlərə irəliləyişi izləmək, qalan boşluqları müəyyən etmək və gələcək müdafiə səylərinə istiqamət vermək üçün bir vasitə təqdim edir. Hesabatda bir-biri ilə əlaqəli müdafiə xərcləri, imkanlar, müdafiə sənayesi və tərəfdaşlıqlar üzrə dörd istiqamət prioritet kimi müəyyən edilir və üzv dövlətlərin 2030-cu ilə qədər potensial çatışmazlığını birgə şəkildə aradan qaldırması təklif olunur. Lakin vahid strategiyanın mövcudluğu onun avtomatik həyata keçiriləcəyi anlamına da gəlmir. Çünki Fransa, Almaniya, Polşa və Baltikyanı ölkələrin təhlükəsizlik prioritetləri ilə Şərqi Avropa ölkələrinin Rusiyadan qaynaqlanan hərbi təhlükələrə daha çox diqqət yetirmədi, digər dövlətlərin müdafiə xərclərinin iqtisadiyyata təsiri, sənaye maraqları və digər regional riskləri bir-birindən tamamilə fərqlidir. Bu fərqlər, fikir ayrılıqları və vahid yanaşmanın olmaması Avropanın bütün ölkələrinin eyni sürətlə və eyni istiqamətdə hərəkət etməsini çətinləşdirən başlıca amillərdəndir.
Mövcud problemlərin başlıca səbəbi isə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin Avropa üçün təhlükəsizlik məsələsinin nəzəri müzakirədən çıxaraq, praktiki problemə çevrilməsi ilə bağlıdır. Münaqişə müasir dövrdə genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların uzunmüddətli sursat ehtiyatları, istehsal gücü, kəşfiyyat, dronlar və hava hücumundan müdafiə sistemləri tələb etdiyini üzə çıxardı. Avropa dövlətləri üçün əsas suallardan biri böhran zamanı hərbi ehtiyaclarını hansı sürətlə qarşılaya biləcəkləridir. Təbii ki, sülh dövründə böyük iqtisadi potensiala sahib olmaqla müharibə şəraitində fasiləsiz silah və sursat istehsal etmək eyni şey deyil.
Düzdür, Avropanın öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün maliyyə, sənaye və texnoloji potensialı mövcuddur. Son illərdə müdafiə xərclərinin artması və 2030-cu ilə qədər hazırlığın gücləndirilməsi istiqamətində təşəbbüslər bu məqsədin daha ciddi şəkildə gündəmə gəldiyini göstərir. Lakin maliyyə resurslarını vahid hərbi gücə çevirmək, milli maraqlar arasındakı fərqləri azaltmaq və ABŞ-nin təmin etdiyi kritik imkanları əvəzləmək uzunmüddətli prosesdir. Buna görə də əsas sual Avropanın ABŞ-dən tamamilə imtina edib-etməyəcəyi deyil, gələcək böhran zamanı Birləşmiş Ştatların dəstəyi məhdudlaşsa belə, qitənin özünü müdafiə etmək və qərarlarını müstəqil şəkildə həyata keçirmək üçün nə dərəcədə hazır olacağıdır.
