İran ətrafında vəziyyətin kəskinləşməsi, Vaşinqtonun qərarları Mərkəzi Asiya dövlətlərini logistik strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edir. Bu məsələdə alternativ kimi Pakistan ön plana çıxır.
İran ətrafında yaşananlar region ölkələrini alternativ yollar axtarışına çıxarıb. Mərkəzi Asiyanın iki qüdrətli dövləti - Qazaxıstan və Özbəkistan çıxış yolunu Pakistanla əməkdaşlığı genişləndirməkdə görürlər.
Oxu.Az mövzu ilə bağlı "Kaspi" qəzetinin məqaləsini təqdim edir:
"İrandakı qeyri-sabitlik və Vaşinqtonun Tehranla ticarətə görə 25 faizlik rüsum tətbiq etmək hədələri Astana və Daşkəndi Pakistan limanlarına və İslamabadla iqtisadi əlaqələrin inkişafına yönəldib. İki ölkənin prezidentləri Kasım-Jomart Tokayev və Şavkat Mirziyoyevin İslamabada ardıcıl səfərləri regionun nəqliyyat prioritetlərinin dəyişdiyini göstərir. Cənub vektoru Tokayev və Mirziyoyevin Ərəbistan dənizi vasitəsilə dünya bazarlarına çıxışı diversifikasiya etmək səylərində əsas istiqamətə çevrilir.
Hədəf bir milyard dollardır
Təsadüfi deyil ki, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Pakistana ilk səfərini ikitərəfli münasibətlərdə "tarixi mərhələ" kimi xarakterizə edib. Pakistan 250 milyondan çox əhalisi ilə Cənubi Asiyanın ən mühüm dövlətidir. Pakistanın əhalisi bütün Mərkəzi Asiya ölkələrinin ümumi əhalisindən çoxdur. Özbəkistan, Avrasiyanın mərkəzində yerləşən Qazaxıstan üçün Pakistan bazarına çıxış həm ticarətdə, həm də siyasətdə yeni imkanlar açır. Pakistan həm də unikal geosiyasi mövqe tutur. Ölkənin Ərəbistan dənizinə çıxışı var və Çin, Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiya arasında yerləşir. Baş nazir Şahbaz Şəriflə danışıqlar zamanı uzunmüddətli əməkdaşlıq vektorları müəyyən edilib və ölkələr arasında strateji tərəfdaşlığın qurulması haqqında saziş imzalanıb. Hazırkı ticarət dövriyyəsi 105 milyon dollar olsa da, yaxın illərdə bu rəqəmi bir milyard dollara çatdırmaq planlaşdırılır.
Pakistan ayda 200 milyon dollar itirir
Pakistan KİV-i bildirir ki, ölkədəki ixracatçılar Əfqanıstanla ticarət yollarının bağlanması səbəbindən ayda təxminən 200 milyon dollar itirirlər. Bu, Pakistanın Əfqanıstan və Mərkəzi Asiya bazarlarına uzunmüddətli çıxışını əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədə bilər. Belə bir məqamda Qazaxıstandan birbaşa investisiyalar, sabit ərzaq və enerji tədarükü Pakistan iqtisadiyyatı üçün "xilasetmə halqası" ola bilər. Pakistan Qazaxıstanı strateji dayaq və Avrasiya bazarlarına əsas çıxış vasitəsi kimi görür. Ölkələrin qarşılıqlı marağı Astananın ən böyük regional iqtisadiyyat statusu ilə dəstəklənir. Prioritet energetikadan müdafiə sektoruna qədər bütün sahələrdə əməkdaşlığın möhkəm təməlinin yaradılmasıdır.
Tərəflər arasında əməkdaşlıq konkret iqtisadi faydalara əsaslanır. 2025-ci ildə Qazaxıstandan Pakistana xam neft tədarükü başlayıb (52.9 milyon dollar məbləğində) və ərzaq ixracı artıb ki, bu da Pakistan daxili bazarını sabitləşdirir. Qazaxıstanda artıq Pakistan kapitalı ilə 200-dən çox şirkət fəaliyyət göstərir.
Özbəkistan və Pakistan müdafiə sahəsində də əməkdaşlıq edəcəklər
Şavkat Mirziyoyevin Pakistana səfərinə gəldikdə, bu, ikinci səfərdir. Səfər Daşkənd və İslamabadın strateji tərəfdaşlığının bəyanatlardan genişmiqyaslı işlərə keçdiyini təsdiqləyib. Əgər 2022-ci ildəki ilk səfər başlanğıc nöqtəsi oldusa, indiki səfər 3.5 milyard dollarlıq birgə layihələr portfeli ilə yadda qalıb. Söhbət sənaye sektorunda kooperasiyadan, nəqliyyat dəhlizlərinin və turizmin inkişafından gedir. Lakin tərəflərin gündəliyi yalnız iqtisadiyyatla məhdudlaşmayıb. Regional çağırışları nəzərə alaraq, Özbəkistan və Pakistan müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində xüsusi yol xəritəsinin hazırlanması barədə də razılığa gəliblər.
Logistik strategiyalar yenidən nəzərdən keçirilir
Görüşlərdə marşrutların diversifikasiyası, Pakistan limanları Kəraçi və Qvadarın potensialından istifadə, Transxəzər dəhlizinin genişləndirilməsi və Əfqanıstan vasitəsilə tranzit də müzakirə edilib. Alternativ axtarışının zəruriliyi artan geosiyasi turbulentliklə şərtlənir. İran ətrafında vəziyyətin kəskinləşməsi və Vaşinqton tərəfindən sanksiya təzyiqinin sərtləşdirilməsi riskləri region dövlətlərini öz logistik strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edir. Xarici siyasət qeyri-müəyyənliyi İran və Avrasiya İqtisadi İttifaqı arasında azad ticarət zonasının inkişafını da təhlükə altına qoyur. Buna görə Astana və Daşkənd Pakistan vasitəsilə cənub istiqamətinin daha aktiv mənimsənilməsinə çalışırlar.
Özbəkistan Qazaxıstanı qabaqlayıb
İctimai Diplomatiya və Dünya Siyasətinin Təhlili Mərkəzinin rəhbəri, REA Şərqşünaslıq İnstitutunun elmi işçisi Aleksandr Vorobyov bəyan edib ki, Qazaxıstan üçün logistika və tranzit məsələsi kritik kəskinlik qazanıb. Bu da Astananı cənub istiqamətinin sürətli mənimsənilməsinə və İslamabadla strateji tərəfdaşlıq haqqında sazişin imzalanmasına sövq edib:
"Lakin etiraf etmək lazımdır ki, bu məsələdə Daşkənd qonşusunu xeyli qabaqlayıb. Dənizə çıxışı olmayan Özbəkistan hələ 2022-ci ildə Pakistanla strateji ittifaqın təməlini qoyub. Daşkənd üçün Əfqanıstan ərazisi vasitəsilə Hind okeanı limanlarına tranzit tarixi zərurət və uzunmüddətli planlaşdırmanın nəticəsidir, halbuki Qazaxıstan bu gün daha çox xarici şəraitin təzyiqi altında hərəkət edir".
Ekspertin sözlərinə görə, aşkar iqtisadi məntiqə baxmayaraq, bu alternativ yol da risklərlə doludur. Pakistanda, xüsusilə Əfqanıstanla həmsərhəd olan Xayber-Paxtunxva və Bəlucistan əyalətlərində daimi qeyri-sabitlikdir.
Beləliklə, gələcəkdə Mərkəzi Asiya ölkələrinin Hind okeanının isti sularına çıxış üçün yaxşı imkanı yarana bilər. Gələcəkdə bu əməkdaşlığa Türkmənistan, Qırğızıstan, Tacikistanın da qoşulması realdır.
