"Abbasqulu ağa Bakıxanov" teqi üzrə xəbərlər
Abbasqulu ağa Bakıxanov, Qüdsi təxəllüsü ilə tanınan, XIX əsrin görkəmli Azərbaycan alimi, şairi, yazıçısı və maarifçisidir. Onun tarix, fəlsəfə, dilçilik və ədəbiyyat sahəsindəki əsərləri Azərbaycan elmi və mədəniyyətinin inkişafı üçün təməl qoymuşdur. Bakıxanov həmçinin öz dövrünün diplomatik və hərbi hadisələrində fəal iştirak edərək, Rusiya ilə Şərq arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə töhfə vermişdir.
Erkən illər və təhsili
Abbasqulu ağa Bakıxanov 1794-cü il iyunun 21-də Bakı yaxınlığındakı Əmircan kəndində anadan olmuşdur. Onun atası Bakı xanı Mirzə Məhəmməd xan II, anası isə İslamı qəbul etmiş gürcü xanımı Sofiya-xanım idi. Uşaqlığını Abşeronun Maştağa və Biləcəri kəndlərində keçirmişdir. On yaşında ailəsi xanlığın itirilməsi səbəbindən Qubaya köçüb. Abbasqulu erkən yaşlarından bilik arzusuna malik idi və Azərbaycan, fars, ərəb, rus, həmçinin fransız dillərinin əsaslarını öyrənmişdir.
Onun müəllimi şərq fəlsəfəsi və ədəbiyyatına sevgi aşılayan tanınmış pedaqoq olmuşdur. Bakıxanov mədəni mübadilə mühitində böyüyərək ensiklopedik biliklərə yiyələnmişdir. Gənc yaşlarında şeirlər və fəlsəfi esselər yazaraq analitik və yaradıcılıq qabiliyyətini nümayiş etdirmişdir.
Hərbi və diplomatik karyera
1819-cu ildə Bakıxanov Tiflisə köçərək Qafqaz hərbi idarəsində şərq dilləri tərcüməçisi kimi xidmətə başlamışdır. Dillərə bələdliyi və diplomatik bacarıqları general Yermolovun diqqətini cəlb etmişdir. 1823-cü ildə o, Gülüstan müqaviləsi ilə müəyyənləşdirilmiş Fars sərhəddinin demarkasiyası işlərində iştirak etmiş və “Qarabağ vilayətinin təsviri”ni hazırlamışdır.
1826–1828-ci illərdəki Rusiya-Fars müharibəsi zamanı Bakıxanov general Paskeviçin rəhbərliyi altında xidmət etmiş, Fars sarayı ilə yazışmalar aparmış və döyüşlərdə iştirak etmişdir. 1828-ci ildə müharibəni yekunlaşdıran Türkmənçay müqaviləsinin imzalanmasında onun rolu yüksək qiymətləndirilmişdir. 1826-cı ildə poruçik, daha sonra polkovnik rütbəsinə yüksəlmişdir. Bakıxanov həmçinin “Tiflis xəbərləri”nin fars dilindəki nəşrini redaktə edərək Azərbaycanın ilk jurnalistlərindən birinə çevrilmişdir.
Ədəbi və elmi irs
Bakıxanov tarix, fəlsəfə, dilçilik və etika sahəsində zəngin irs qoymuşdur. Onun əsas əsəri “Gülüstan-i İrəm” Şirvan və Dağıstanın XII-XIX əsrlər tarixini araşdıran ilk akademik tədqiqat olmuşdur. Kitab bölgənin mədəniyyəti, şairləri və alimləri haqqında dəyərli məlumatlar ehtiva edir. Digər mühüm əsəri “Qanuni-Qüdsi” fars dilinin ilk nəşr olunmuş qrammatikasıdır.
Onun “Səmavi səltənətin sirləri”, “Mənəvi saflıq” və “Tərəzi mahiyyəti” kimi əsərlərində əxlaq, astronomiya və coğrafiya mövzuları işlənmişdir. Məsəllərində dürüstlük və zəhmətkeşliyi təbliğ edərək cəmiyyətin qüsurlarını tənqid etmişdir. O, həmçinin Amerikanın kəşfi haqqında əsər yazaraq dünya tarixinə maraq göstərmişdir.
Şəxsi həyatı və son illəri
1826-cı ildə Bakıxanov Səkinə-xanımla evlənmiş və onların Zibüi-Nisa-bəyim və Tuğra-xanım adlı iki qızı olmuşdur. Ailəsi şiə müsəlmanı idi. Bakıxanov rus ədibləri, o cümlədən Puşkin ailəsi ilə dostluq münasibətləri saxlamış və 1834-cü ildə Peterburqda onlarla görüşmüşdür.
1847-ci ildə Məkkəyə həcc ziyarətindən qayıdarkən Bakıxanov Məkkə ilə Mədinə arasında yerləşən Vadi-Fatima oazisində vəbadan vəfat etmişdir. O, ümumi qəbirdə dəfn olunmuş, arxasında ilhamverici irs qoymuşdur.
Təsiri və xatirəsi
Bakıxanov Azərbaycan tarix elmi və realist ədəbiyyatının banilərindən biri hesab olunur. Onun əsərləri məktəblərdə və universitetlərdə tədris olunur, Azərbaycanda Tarix İnstitutu onun adını daşıyır. Maarifçilik və xalqların mədəni yaxınlaşması haqqında ideyaları bu gün də aktualdır. Bakıxanov intellektual tərəqqinin və mədəniyyətlərarası dialoqun simvoluna çevrilmişdir.
Abbasqulu ağa Bakıxanov dəyişikliklər dövrünü əks etdirən şəxsiyyətdir. Onun elm, ədəbiyyat və diplomatiyaya töhfəsi onu Azərbaycanın milli qəhrəmanına və gələcək nəsillər üçün nümunəyə çevirmişdir.
