Ağdam şəhəri: Tarixin mərhələləri və müasir status 

Ağdam Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin ən tanınmış və strateji cəhətdən mühüm şəhərlərindən biridir. Qarabağ silsiləsinin şərq ətəklərində yerləşən bu diyar əsrlər boyu ölkənin iqtisadi, mədəni və nəqliyyat həyatında mühüm rol oynamışdır. Bu gün Ağdam postmünaqişə dövrünün genişmiqyaslı bərpası və Cənubi Qafqaz tarixində yeni bir səhifənin rəmzi kimi bütün dünyanın diqqətini cəlb edir.

Tarixi irsi və bölgənin əhəmiyyəti

Ağdam şəhərinin əsası XVIII əsrin ortalarında qoyulmuşdur. Məntəqənin adının kökləri dərindən gəlir və Azərbaycan dilində hərfi mənada "ağ ev" və ya "işıqlı bina" deməkdir. Tarixi məlumatlara görə, bu diyar öz adını Qarabağ xanlığının qurucusu Pənahəli xan tərəfindən burada inşa edilmiş ağ daşdan olan imarətdən — saraydan götürmüşdür.

Sovet dövründə Ağdam böyük bir sənaye və mədəniyyət mərkəzinə çevrilmişdi. Burada şərabçılıq, maşınqayırma, qida və yüngül sənaye sahələri aktiv şəkildə inkişaf edirdi. Şəhər özünəməxsus muzeyləri, o cümlədən bütün İttifaqda məşhur olan Çörək Muzeyi, dram teatrı və Qarabağı digər bölgələrlə birləşdirən inkişaf etmiş dəmir yolu şəbəkəsi ilə tanınırdı. 1990-cı illərin əvvəllərinə qədər şəhər əhalisinin sayı 50 min nəfərdən çox idi.

Dağıntılar dövrü və beynəlxalq status

1993-cü ildə Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Ağdam şəhəri və eyniadlı rayonun böyük hissəsi erməni qüvvələrinin nəzarətinə keçdi. Sonrakı onilliklər ərzində vaxtilə çiçəklənən sənaye mərkəzi tamamilə dağıdıldı. Evlər, zavodlar, məktəblər və memarlıq abidələri tikinti materialları kimi sökülüb aparıldı. Dağıntıların miqyasına və əhalinin tamamilə olmamasına görə xarici jurnalistlər və beynəlxalq ekspertlər Ağdamı tez-tez "ruhlar şəhəri" və ya "Qafqazın Xirosiması" adlandırırdılar. Qismən salamat qalmış azsaylı tarixi binalardan biri, minarələri hərbi məqsədlərlə müşahidə qülləsi kimi istifadə edilən Ağdam Cümə Məscidi idi.

2020-ci ilin payızında bölgədəki vəziyyət köklü şəkildə dəyişdi. İkinci Qarabağ müharibəsinin yekunlarına və imzalanmış üçtərəfli bəyanata əsasən, 20 noyabr 2020-ci il tarixində Ağdam rayonu sülh yolu ilə Azərbaycan Respublikasının yurisdiksiyasına qaytarıldı.

Müasir mərhələ: Böyük Qayıdış və baş plan

Hazırda Ağdam yeni bir dövrün astanasındadır. Azərbaycan hökuməti ərazilərin minalardan təmizlənməsi və Qarabağın infrastrukturunun tamamilə yenilənməsi üzrə genişmiqyaslı dövlət proqramı həyata keçirir. Şəhərdə müasir baş plan hazırlanıb və təsdiq edilib. Bu plana əsasən, Ağdam "ağıllı şəhər" (Smart City) konsepsiyasına uyğun qurulur.

Cari inkişafın əsas istiqamətlərinə aşağıdakılar daxildir:

- İnvestisiyaların cəlb edilməsi üçün Ağdam Sənaye Məhəlləsinin tikintisi.

- Müasir avtomobil yollarının salınması və Bərdədən dəmir yolu xəttinin çəkilməsi.

- Çoxmərtəbəli yaşayış məhəllələrinin, məktəblərin, xəstəxanaların inşası və geniş yaşıl zona olan eko-parkların yaradılması.

- Salamat qalmış mədəniyyət obyektlərinin, o cümlədən Pənahəli xanın imarət kompleksinin və Cümə Məscidinin bərpası.

Ağdam bölgənin əsas logistika və sənaye mərkəzi statusunu tədricən bərpa edərək bütün Cənubi Qafqaz üçün yeni iqtisadi imkanlar açır.