Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC), 28 may 1918-ci ildən 28 aprel 1920-ci ilə qədər mövcud olmuş, müsəlman dünyasında ilk dünyəvi demokratik respublika oldu. Rusiya imperiyasının dağılması dövründə yaradılan AXC, müasir Azərbaycanın dövlətçiliyinin əsaslarını qoyaraq, mütərəqqi islahatlar həyata keçirdi və demokratiya və qadın hüquqları sahəsində pionerə çevrildi. Qısa müddətli mövcudluğuna baxmayaraq, onun irsi 2025-ci ilin aprelində Azərbaycanın milli kimliyinin mühüm hissəsi olaraq qalır.

Tarixi kontekst və yaradılma

AXC 1917-ci ilin Fevral və Oktyabr inqilabları, həmçinin Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının (ZDFR) dağılması nəticəsində yaranan xaos fonunda meydana gəldi. 1918-ci ilin aprelində Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycanın ittifaqı kimi yaradılan ZDFR, daxili fikir ayrılıqları səbəbindən bir ay sonra dağıldı. 28 may 1918-ci ildə Tiflisdə (indiki Tbilisi) Məmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Milli Şurası AXC-in müstəqilliyini elan etdi. Bakı bolşeviklərin dəstəklədiyi Bakı Kommunası nəzarətində olduğu üçün paytaxt əvvəlcə Gəncə oldu.

AXC müasir Azərbaycan, həmçinin Naxçıvan və Zəngəzur kimi mübahisəli rayonlar daxil olmaqla təxminən 100 000 km² ərazini əhatə edirdi. Əhalisi təxminən 3 milyon nəfər idi, əsasən Azərbaycan türkləri, həmçinin ermənilər, ruslar və digər azlıqlar. Dövlət dili Azərbaycan dili elan edildi, şüarı isə "Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz" idi.

Siyasi quruluş və islahatlar

AXC 11 partiyanı təmsil edən 120 deputatdan ibarət Milli Məclislə (Milli Məclis) parlament respublikası idi. Rəsulzadənin rəhbərlik etdiyi və dünyəvi demokratiya və milli özünütəyin üçün çıxış edən "Müsavat" ("Bərabərlik") partiyası əsas rol oynayırdı. Fətəli Xan Xoyskinin rəhbərlik etdiyi hökumət iki il ərzində beş kabineti əhatə edirdi ki, bu da siyasi qeyri-sabitliyi əks etdirirdi.

AXC öz dövrünü qabaqlayan bir sıra mütərəqqi islahatlar həyata keçirdi:

• Qadınlara səsvermə hüququ: 1919-cu ildə AXC qadınlara səsvermə hüququ verən ilk müsəlman ölkəsi oldu və ABŞ və Fransa da daxil olmaqla bir çox qərb dövlətlərini qabaqlayırdı.

• Təhsil: Azərbaycan dilində məktəblər açıldı, ölkədə ilk ali təhsil müəssisəsi olan Bakı Dövlət Universiteti (1919) təsis edildi.

• Dünyəvi xarakter: AXC dini dövlətdən ayıraraq, müsəlman dünyası üçün unikal olan dünyəvi konstitusiya yaratdı.

• Diplomatiya: AXC Türkiyə, İran və Böyük Britaniya da daxil olmaqla 16 ölkə ilə diplomatik əlaqələr qurdu və Paris Sülh Konfransında (1919-1920) tanınma əldə etdi.

İqtisadi islahatlara torpaqların milliləşdirilməsi və XX əsrin əvvəllərində dünya neft hasilatının 50%-ni təşkil edən neft sənayesinin inkişafı daxil idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti həmçinin öz valyutasını - manatı tətbiq etdi və milli ordu yaratdı, hərçənd onun formalaşması resurs çatışmazlığı ilə çətinləşirdi.

Xarici siyasət və çağırışlar

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti çoxsaylı xarici və daxili təhdidlərlə üzləşdi. Əsas çağırışlar bunlar idi:

• Erməni-Azərbaycan münaqişəsi: Qarabağ, Zəngəzur və Naxçıvan uğrunda mübahisələr erməni daşnakları və bolşeviklər tərəfindən təşkil edilmiş 1918-ci ilin mart ayında Bakıda qırğın da daxil olmaqla silahlı toqquşmalara səbəb oldu.

• Bolşevik təhlükəsi: Bolşeviklərin dəstəklədiyi Bakı Kommunası 1918-ci ilin sentyabrına qədər Bakıya nəzarət edirdi, bu zaman şəhər Osmanlı İmperiyasının Qafqaz İslam Ordusu tərəfindən azad edildi.

• Antantanın müdaxiləsi: Osmanlı İmperiyasının Birinci Dünya Müharibəsində məğlubiyyətindən sonra Britaniya qoşunları 1918-ci ilin noyabrında Bakını tutdu və AXC-ə müvəqqəti qurum kimi baxırdı.

Buna baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti beynəlxalq tanınma əldə etdi. 1920-ci ilin yanvarında Antanta Ali Şurası Azərbaycanın müstəqilliyini de-fakto tanıdı ki, bu da diplomatik qələbə oldu. Əli Mərdan bəy Topçubaşovun rəhbərlik etdiyi AXC nümayəndə heyəti Paris konfransında respublikanın maraqlarını fəal şəkildə təmsil edirdi.

AXC-in süqutu

1920-ci ilin yazında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti həssas vəziyyətdə idi. Britaniya qoşunlarının çıxması, daxili siyasi fikir ayrılıqları və iqtisadi çətinliklər respublikanı zəiflətdi. 27-28 aprel 1920-ci ildə Mixail Levandovskinin komandanlığı altında 11-ci Qızıl Ordu minimal müqavimətlə qarşılaşaraq Bakıya daxil oldu. AXC hökuməti təslim oldu və hakimiyyət 1922-ci ildə Sovet İttifaqının tərkibinə daxil edilmiş Azərbaycan SSR-ə keçdi.

Rəsulzadə də daxil olmaqla AXC-in bir çox liderləri Türkiyə və Avropaya mühacirət etdilər və orada müstəqillik uğrunda mübarizəni davam etdirdilər. Xoyski kimi bəziləri mühacirətdə erməni millətçiləri tərəfindən öldürüldü. AXC-in sənədləri və arxivləri qismən məhv edildi və ya Moskvaya aparıldı ki, bu da onun tarixinin öyrənilməsini çətinləşdirir.

İrs və əhəmiyyət

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay mövcud oldu, lakin onun nailiyyətləri Azərbaycan tarixinə dərin təsir göstərdi. O, milli dövlətçiliyin, dünyəvi demokratiyanın və mədəni kimliyin əsaslarını qoydu. AXC-in bayrağı - mavi, qırmızı və yaşıl zolaqlarla və ağ aypara və ulduzla üçrəngli bayraq - 1991-ci ildən sonra müstəqil Azərbaycanın dövlət bayrağı oldu. AXC-in elan edildiyi gün, 28 may, Respublika Günü, milli bayram kimi qeyd olunur.

2025-ci ilin aprelində AXC-in irsi aktual olaraq qalır. Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında qeyd etdiyi kimi, AXC müasir Azərbaycana ilham verən "Şərqdə demokratiyanın ilk nümunəsi" idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən təsis edilmiş Bakı Dövlət Universiteti ölkənin aparıcı ali təhsil müəssisəsi olmaqda davam edir. Rəsulzadənin milli birlik və müstəqillik haqqında ideyaları, xüsusilə İkinci Qarabağ müharibəsindən (2020) sonra ərazi bütövlüyünün bərpası kontekstində müasir siyasətdə əks-səda tapır.

Bakıdakı Azərbaycan Tarixi Muzeyi sənədlər, fotoşəkillər və liderlərin şəxsi əşyaları da daxil olmaqla AXC-ə həsr olunmuş eksponatları saxlayır. 2018-ci ildə AXC-in 100 illiyinə həsr olunmuş Heydər Əliyev Fondu tərəfindən təşkil edilmiş beynəlxalq konfranslar və sərgilər keçirildi ki, bu da onun milli yaddaş üçün əhəmiyyətini vurğulayır.

Nəticə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qısa tarixinə baxmayaraq, regionun tarixində silinməz iz qoydu. Müsəlman dünyasının ilk dünyəvi respublikası olaraq, o, demokratik institutlar tətbiq etdi, qadınlara səsvermə hüququ verdi və milli kimliyin əsaslarını qoydu. 2025-ci ildə AXC Azərbaycana ilham verməyə davam edir, müstəqilliyin gücünü və tərəqqiyə can atmağı xatırladır. Onun irsi təkcə tarixi qürur deyil, həm də demokratiya və tolerantlığın əsas dəyərlər olaraq qaldığı gələcək üçün rəhbərlikdir.