Azəri-Çıraq-Günəşli (AÇG) yatağı

Azəri-Çıraq-Günəşli (AÇG) dəniz neft-qaz kompleksi Azərbaycanın Xəzər sektorundakı ən böyük şelf layihəsidir. Bakıdan təxminən 100–120 kilometr şərqdə yerləşən bu nəhəng yataqlar bloku onilliklər ərzində Qafqaz və Avropa regionlarının energetika təhlükəsizliyinin və iqtisadi artımının əsasını təşkil edir.

Layihənin tarixi və «Əsrin müqaviləsi»

AÇG strukturunun mənimsənilməsinə Sovet dövründə, 1980-ci illərdə əsas məhsuldar qatların kəşf edilməsi ilə başlanılmışdır. Lakin miqyaslı sənaye işlənməsi yalnız Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra mümkün oldu.

Müasir dünya energetikası tarixində əlamətdar hadisə 1994-cü il sentyabrın 20-də Hasilatın Pay Bölgüsü haqqında Sazişin (HPBS) imzalanması oldu. Bu sənəd tarixə «Əsrin müqaviləsi» adı ilə daxil oldu. Beynəlxalq Əməliyyat Şirkətinin (AƏŞ) tərkibinə dünyanın aparıcı korporasiyaları daxil oldu, layihənin operatoru isə BP şirkəti seçildi.

«Çıraq» platformasından ilk neft 1997-ci ilin noyabrında əldə edildi. 2017-ci ildə konsorsium iştirakçıları və Azərbaycan hökuməti AÇG blokunun işlənməsini 2049-cu ilə qədər uzadan yenilənmiş sazişi imzaladılar.

İnfrastruktur və texnoloji həllər

 Azəri-Çıraq-Günəşli blokunun işlənməsi Xəzər dənizinin dərin sulu şelfində həyata keçirilən mürəkkəb bir mühəndislik layihəsidir. Kompleksin infrastrukturu bir neçə yüksək texnologiyalı hasilat və texnoloji platformanı əhatə edir:

- «Çıraq» və «Qərbi Çıraq»

- «Mərkəzi Azəri», «Qərbi Azəri» və «Şərqi Azəri»

- «Dərin Sulu Günəşli»

- «Mərkəzi Şərqi Azəri» (ACE) — hasilat səviyyəsini sabit saxlamaq üçün 2024-cü ildə istifadəyə verilmiş müasir texnoloji platforma.

Çıxarılan xammal sualtı kəmərlərlə neft və qazın emalı üzrə dünyanın en böyük komplekslərindən biri olan Səngəçal terminalına daxil olur. 

Oradan karbohidrogenlər dünya bazarlarına nəql edilir. İxracın əsas arteriyası Xəzər neftinin birbaşa Aralıq dənizinə çatdırılmasını təmin edən Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) əsas neft kəməridir.

AÇG-nin iqtisadiyyat və energetika üçün əhəmiyyəti

Azəri-Çıraq-Günəşli yataqlar bloku Azərbaycanda hasil edilən bütün neftin böyük hissəsini təmin edir. «Azeri Light» markalı yüngül neftin satışından əldə olunan gəlirlər Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun (SOFAZ) əsas hissəsini formalaşdırır. Bu vəsaitlər infrastrukturun, sosial sahənin inkişafına və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə yönəldilir.

Xam neftlə yanaşı, AÇG yataqları böyük həcmdə səmt qazı və dərin qatlarda yerləşən təbii qaz verir. Qaz resursları ölkənin daxili tələbatını ödəmək və ixrac potensialını dəstəkləmək üçün milli enerji sisteminə təhvil verilir.

İnkişaf perspektivləri və ekoloji standartlar

Bu gün AÇG layihəsi inkişafın yeni mərhələsinə qədəm qoyur. Neftvermənin artırılması üsulları texnologiyalarının (o cümlədən 4D seysmik kəşfiyyat və laylara su/qaz vurulması) tətbiqi ilə yanaşı, dərin qatlardakı təbii qazın (NAG) mənimsənilməsinə xüsusi vurğu edilir.

Ekoloji təhlükəsizliyə böyük diqqət yetirilir: platformaların müasir infrastrukturu istehsalat tullantılarının Xəzər dənizinə axıdılmasını istisna edir, istixana qazı emissiyaları isə enerjiyə qənaət edən avadanlıqların tətbiqi hesabına minimuma endirilir.

Azəri-Çıraq-Günəşli layihəsi regionun enerji mənzərəsini gələcək onilliklər üçün müəyyən edən uzunmüddətli beynəlxalq tərəfdaşlığın unikal nümunəsi olaraq qalır.