"Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi" teqi üzrə xəbərlər
Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi: BMT-nin əsas məhkəmə orqanı
Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi Birləşmiş Millətlər Təşkilatının əsas məhkəmə orqanıdır. O, dövlətlər arasındakı hüquqi mübahisələri sülh yolu ilə həll etmək və beynəlxalq hüquq məsələləri üzrə rəy vermək üçün fəaliyyət göstərir. Məhkəmə Niderlandın Haaqa şəhərində, Sülh Sarayında yerləşir və buna görə tez-tez "Haaqa məhkəməsi" adlanır.
Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin yaranma tarixi
Məhkəmə 1945-ci ildə BMT Nizamnaməsi ilə təsis edilib və 1946-cı ildə işə başlayıb. O, 1922-ci ildə yaradılmış Daimi Beynəlxalq Ədalət Palatasının varisi sayılır. Fəaliyyəti Nizamnamənin tərkib hissəsi olan Məhkəmə Statutu ilə tənzimlənir. BMT-yə üzv olan bütün dövlətlər avtomatik olaraq bu Statutun iştirakçısıdır.
Məhkəmənin tərkibi və strukturu
Məhkəmə müxtəlif hüquq sistemlərini təmsil edən 15 hakimdən ibarətdir. Hakimlər doqquz il müddətinə BMT Baş Assambleyası və Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən ayrıca səsvermə ilə seçilir. Tərkibin üçdə biri hər üç ildən bir yenilənir. Eyni ölkənin iki vətəndaşı eyni vaxtda hakim ola bilməz. Əgər işin tərəfi olan dövlətin tərkibdə vətəndaşı yoxdursa, o, konkret iş üçün ad hoc hakim təyin edə bilər. Məhkəmənin rəsmi dilləri ingilis və fransız dilləridir.
Yurisdiksiya və əsas funksiyalar
Məhkəmənin iki əsas funksiyası var. Birincisi, dövlətlər arasındakı mübahisəli işlərə baxmaqdır. Yalnız dövlətlər Məhkəmədə tərəf ola bilər; fiziki şəxslər, şirkətlər və beynəlxalq təşkilatlar bu hüquqa malik deyil. Yurisdiksiya dövlətlərin razılığına əsaslanır. Bu razılıq xüsusi saziş, beynəlxalq müqavilədəki müvafiq müddəa və ya məcburi yurisdiksiyanı tanıyan birtərəfli bəyanat vasitəsilə verilə bilər.
İkincisi, məsləhət rəyləri verməkdir. BMT-nin orqanları və ixtisaslaşmış qurumları hüquqi məsələlər üzrə Məhkəmədən rəy tələb edə bilər. Bu rəylər məsləhət xarakteri daşıyır, lakin beynəlxalq hüququn şərhində böyük nüfuza malikdir.
Məhkəmənin tətbiq etdiyi hüquq mənbələri
Statutun 38-ci maddəsinə əsasən Məhkəmə işlərə baxarkən beynəlxalq müqavilələrə, beynəlxalq adət normalarına və sivil xalqların tanıdığı hüququn ümumi prinsiplərinə istinad edir. Köməkçi vasitə kimi məhkəmə qərarlarından və görkəmli hüquqşünasların doktrinasından da istifadə olunur.
Qərarların hüquqi qüvvəsi
Mübahisəli işlər üzrə qərarlar tərəflər üçün məcburidir, yekidir və apellyasiya qaydasında dəyişdirilə bilməz. Qərar icra edilmədikdə maraqlı tərəf məsələni Təhlükəsizlik Şurasına çıxara bilər. Məhkəmənin özünün məcburetmə mexanizmi olmadığından icra əsasən dövlətlərin siyasi iradəsindən asılıdır.
Digər beynəlxalq məhkəmələrdən fərqi
Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsini Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi ilə qarışdırmaq olmaz. Birincisi dövlətlərin hüquqi məsuliyyətini və mübahisələrini araşdırır, ikincisi isə soyqırımı, müharibə cinayətləri kimi ağır cinayətlərə görə fiziki şəxsləri mühakimə edir. Üstəlik, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi BMT-nin orqanı deyil, müstəqil beynəlxalq təşkilatdır.
Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin əhəmiyyəti
Məhkəmə fəaliyyəti dövründə yüzdən çox işə baxıb. Bu işlər sərhəd və ərazi mübahisələrini, dəniz hüququnu, diplomatik münasibətləri, insan hüquqları və soyqırımın qarşısının alınması ilə bağlı konvensiyaların tətbiqini əhatə edir. Azərbaycan da son illərdə beynəlxalq konvensiyalar əsasında Məhkəməyə müraciət edən dövlətlər sırasında olub. Məhkəmənin qərarları beynəlxalq hüququn inkişafına, dövlətlər arasında mübahisələrin güc yox, hüquq yolu ilə həllinə töhfə verir.
