BMT Baş Assambleyası: funksiyaları və rolu

Baş Assambleya Birləşmiş Millətlər Təşkilatının əsas məşvərətçi, qərar qəbul edən və təmsilçilik funksiyasını daşıyan orqanıdır. Onun tərkibinə BMT-nin bütün 193 üzv dövləti daxildir və ərazisinin böyüklüyündən, əhalisinin sayından və ya iqtisadi gücündən asılı olmayaraq hər biri bir səsə malikdir. Məhz səs bərabərliyi prinsipi Assambleyanı unikal platformaya çevirir — kiçik ada dövlətinin mövqeyi formal olaraq ən böyük dövlətin mövqeyi ilə eyni çəkiyə malikdir.

Orqanın qərargahı Nyu-Yorkda yerləşir. Növbəti sessiyalar hər il sentyabr ayında açılır və il sonuna qədər davam edir, zərurət yarandıqda isə xüsusi və fövqəladə iclaslar çağırılır. 2026-cı ilin payızında növbəti, səksən birinci sessiyanın işi başlayıb, sessiyanın sədri isə Banqladeşin nümayəndəsi Xəlilur Rəhman seçilib.

Yaranma tarixi və inkişafı

Assambleya 1945-ci ildə BMT Nizamnaməsi ilə təşkilatın Təhlükəsizlik Şurası, İqtisadi və Sosial Şura, Qəyyumluq Şurası, Beynəlxalq Məhkəmə və Katiblik ilə yanaşı altı əsas orqanından biri kimi yaradılıb. Başlanğıcda tərkibinə 51 dövlət daxil idi — keçən onilliklər ərzində iştirakçıların sayı dekolonizasiya prosesi və çoxmillətli dövlətlərin dağılması ilə demək olar ki, dörd dəfə artıb. Üzvlərin sayının artması gündəliyin genişlənməsi ilə müşayiət olunub: müharibədən sonrakı nizamlama və təhlükəsizlik məsələlərindən tutmuş iqlim gündəliyinə, rəqəmsal texnologiyalara və davamlı inkişafa qədər.

Funksiyaları və səlahiyyətləri

Assambleya bir neçə əsas vəzifəni yerinə yetirir. O, Təhlükəsizlik Şurasının baxdığı məsələlər istisna olmaqla, BMT Nizamnaməsi çərçivəsində istənilən məsələni, o cümlədən beynəlxalq sülh və təhlükəsizliklə bağlı məsələləri müzakirə edir. Orqan təşkilatın büdcəsini təsdiqləyir və üzv dövlətlər arasında haqları bölüşdürür, Təhlükəsizlik Şurasının daimi olmayan üzvlərini, Beynəlxalq Məhkəmənin hakimlərini, Təhlükəsizlik Şurasının tövsiyəsi əsasında isə BMT Baş katibini seçir.

İş altı əsas komitə vasitəsilə qurulur: silahsızlanma, iqtisadi məsələlər, sosial və humanitar mövzular, dekolonizasiya, inzibati-büdcə və hüquqi məsələlər üzrə ixtisaslaşmış komitələr. Hər komitə qətnamə layihələri hazırlayır və onlar sonradan plenar səsvermeyə çıxarılır.

Qərarlar necə qəbul edilir

Mühüm məsələlər üzrə — sülhün qorunması ilə bağlı tövsiyələr, yeni üzvlərin qəbulu və ya büdcə məsələləri kimi — səsvermədə iştirak edən və səs verən dövlətlərin üçdə iki səs çoxluğu tələb olunur. Digər mövzular üzrə sadə səs çoxluğu kifayətdir. Vacib məqam ondan ibarətdir ki, Baş Assambleyanın qətnamələri Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarından fərqli olaraq tövsiyə xarakteri daşıyır və dövlətlər üçün hüquqi baxımdan məcburi deyil. Buna baxmayaraq onlar beynəlxalq ictimai rəyi formalaşdırır, davranış normaları müəyyən edir və tez-tez sonrakı müqavilə və konvensiyaların əsasına çevrilir.

BMT sistemindəki yeri

Assambleya məcburetmə səlahiyyətinə malik olmasa da, tərkibinin təmsilçilik xüsusiyyəti sayəsində onun qərarları ciddi siyasi çəkiyə malikdir. Sentyabr ayında keçirilən illik ümumi müzakirələr dünyanın hər yerindən dövlət və hökumət başçılarını bir araya gətirir və silahlı münaqişələrdən tutmuş iqlim dəyişikliyi və qlobal bərabərsizliyə qədər aktual beynəlxalq problemlər üzrə proqram bəyanatları üçün platformaya çevrilir.

Nəticə

BMT Baş Assambleyası çoxtərəfli diplomatiyanın mərkəzi elementi olaraq qalır və dünyanın bütün dövlətləri üçün bərabər səs hüququ təmin edir. Qətnamələrinin tövsiyə xarakteri daşımasına baxmayaraq, orqan qlobal gündəliyin formalaşdırılmasında, beynəlxalq normaların işlənib hazırlanmasında və qlobal problemlərin həlli üzrə səylərin əlaqələndirilməsində əhəmiyyətli rol oynayır.